III SA/Kr 801/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 marca 2024 r., znak SKO.NP/4115/65/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie zaskarżoną do Sądu decyzją z 18.03.2024 r. (znak: SKO.NP/4115/65/2024) po rozpatrzeniu odwołania W. S. (dalej jako: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Żabna z 24.01.2024 r. (znak IV-5222-36/23) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy: 1. Wnioskiem z 27.12.2023 r. skarżący zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Żabnie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad siostrzeńcem, K. S. Osoba ta dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od urodzenia, zaś orzeczony znaczny stopień datuje się od stycznia 2015 r. Z zaświadczenia Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z 1.02.2019 r. wynika, że skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego, w.w. siostrzeńca. 2. W ramach przeprowadzonego 23.01.2024 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że skarżący mieszka z podlegającym opiece siostrzeńcem. Z uwagi na stan zdrowia niepełnosprawnego, kontakt z nim był utrudniony. Pracownik socjalny stwierdził m.in., że siostrzeniec skarżącego wymaga całkowitego wsparcia innej osoby w bardziej złożonych czynnościach codziennych, a pomoc tę zapewnia skarżący. W aktach znajdują się dokumenty obrazujące różnorodne schorzenia niepełnosprawnego. 3. Decyzją z 24.01.2024 r. Burmistrz Żabna odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia skarżącego, a opieką nad niepełnosprawnym. Nadto podał, że warunkiem przyznania świadczenia jest sprawowanie opieki przez osobę obciążoną wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Skarżący natomiast jest wujkiem niepełnosprawnego, a zatem krewnym w linii bocznej, przez co nie spełnia ustawowej przesłanki przyznania świadczenia. 4. W odwołaniu skarżący zarzucał błędne przyjęcie przez organ, że nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na brak przynależności do kręgu osób obciążonych ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. 5. SKO w Tarnowie decyzją z 18.03.2024 r. – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podało, że przepisy ściśle określają katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Zarówno w pierwotnej wersji tego przepisu, jak i w toku kolejnych zmian ustawy, świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił. Wskazało, że sądy administracyjne jednolicie przyjmują, iż uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym. Brak tego obowiązku przekreśla prawo do tej postaci świadczeń rodzinnych. Obowiązek alimentacyjny jest pojęciem prawnym, uregulowanym w Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.). Stosownie do art. 128 k.r.o. polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Z powyższego przepisu wynika, że obowiązek alimentacji nie ciąży na krewnych w linii bocznej. Pokrewieństwo w linii bocznej zachodzi w szczególności pomiędzy wnioskodawcą i jego siostrzeńcem. Zgodnie z art. 61[7] § 1 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Nie budziło wątpliwości Kolegium Odwoławczego to, że opiekę nad niepełnosprawnym sprawuje skarżący, który jest dla swego podopiecznego wujkiem, zatem jest z nim spokrewniony w linii bocznej. Dlatego nie będąc spokrewnionym z podopiecznym w linii prostej, nie jest też zobowiązany wobec niego do dostarczania środków utrzymania na zasadach przewidzianych dla obowiązku alimentacji. Z pokrewieństwa w linii bocznej, zgodnie z przytoczonym wyżej przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie wynika obowiązek alimentacyjny. Istnienie takiego obowiązku po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest podstawową przesłanką warunkującą przyznanie tego świadczenia, co wynika z treści przytoczonego art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przesłanki określone w tym przepisie mają charakter kumulatywny co oznacza, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od ich łącznego spełnienia. SKO w Tarnowie argumentowało, że brak zatem wystąpienia jednej z nich - obowiązku alimentacyjnego skarżącego wobec podopiecznego skutkować musi odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok NSA z 26.06.2015 r. I OSK 75/14). W tej sytuacji, świadczenie pielęgnacyjne nie mogło zostać przyznane, gdyż nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż wnioskodawca nie przynależy do kręgu osób na których zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny. 6. W skardze skarżący zarzucił naruszenie: a) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i nieuzasadnione uznanie, że nie spełnia on warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a także brak wszechstronnego rozważenia wszystkich aspektów sprawy mających istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, zaniechanie zbadania faktycznej sytuacji rodzinnej osoby podlegającej opiece celem zweryfikowania, czy są osoby które mogą sprawować nad nim opiekę; b) art. 17 ust. 1 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez dokonanie błędnej, wyłączenie literalne wykładni tego przepisu, z pominięciem zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP oraz celu ustawy o świadczeniach rodzinnych, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia, co skutkowało błędnym wnioskiem, iż brak jest podstaw do przyznania świadczenia. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonych decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podano, że niepełnosprawny nie ma krewnych w linii prostej (matka nie żyje, ojciec jest nieznany, nie ma rodzeństwa, a poprzedni opiekun – dziadek – również nie żyje). Skarga podawała, że jako wujek, skarżący na gruncie k.r.o. nie jest uprawniony do alimentacji siostrzeńca, jednak nie zgadza się z tym, że świadczenie pielęgnacyjne mu nie przysługuje. Według skarżącego, "dokonywanie wyboru kręgu osób zobowiązanych do alimentacji i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) i godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP)". Skarga podkreślała, że skarżący cały czas jest gotów świadczyć pomoc siostrzeńcowi, a pomocy tej nie może łączyć z pracą. 6. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Istota sporu w kontrolowanej sprawie sprowadzała się do tego, czy istniały podstawy prawne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, będącemu wujkiem dla niepełnosprawnego w znacznym stopniu siostrzeńca, którego zarazem został ustanowiony opiekunem prawnym. W ocenie Sądu, zasadnie przyjęły orzekające organy administracji, iż skarżący nie spełniał normatywnych przesłanek do przyznania mu oczekiwanego świadczenia. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390; dalej: u.ś.r.), w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższych przepisów wynika, że warunkami koniecznymi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest: sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, jak też obciążenie względem osoby wymagającej opieki - obowiązkiem alimentacyjnym. Stosownie natomiast do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Do unormowania art. 128 k.r.o. nawiązują art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r. Tym samym, przepisy u.ś.r. w zestawieniu z przepisami k.r.o. jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji (wyrok NSA z 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18). Wskazać przy tym należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13, stwierdził, że: "(...) Osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym przed dniem 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". Uchwała ta, pomimo nowelizacji u.ś.r., zachowała aktualność w stanie prawnym właściwym dla niniejszej sprawy. W uzasadnieniu uchwały NSA wyjaśnił m.in., że ustawodawca uznał, iż jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia, jest to, aby opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił. Przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy przepisy art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Według uchwały, treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z k.r.o. W stanie sprawy stwierdzić należy, że skarżący, jako wujek niepełnosprawnego (brat jego matki) nie jest zobowiązany do alimentacji siostrzeńca. Skarżący jest bowiem względem siostrzeńca krewnym w linii bocznej, a takie pokrewieństwo – według k.r.o. – nie zostało powiązane z obowiązkiem alimentacyjnym. Z tego względu nie miała znaczenia dla sprawy okoliczność, iż skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym dla siostrzeńca (por. wyrok NSA z 5 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1025/22). Nie miał też w sprawie zastosowania przywołany wyżej art. 17 ust. 1a u.ś.r. Przepis ten bowiem ustala zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jednakże podkreślić należy, że w tej regulacji w dalszym ciągu chodzi o osoby pozostające w kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem podopiecznego, a skarżący takim obowiązkiem ustawowym obciążony nie jest. Skoro zatem skarżący nie jest zobowiązany do alimentacji niepełnosprawnego siostrzeńca, to w konsekwencji nie przysługuje mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko organu odwoławczego było więc zgodne z prawem. Z uwagi na powyższe Sąd skargę oddalił, o czym orzekł na podstawie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935).