III SA/Kr 813/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Maria Zawadzka (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2018 r. sprawy ze skargi Ł. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Zaskarżoną decyzją z dnia 15 maja 2018 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2018 r. znak: [...] orzekającej o: - ustaleniu za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne tj. zasiłek rodzinny pobrany na podstawie decyzji nr: [...] z dnia 12.02.2018 r. w łącznej wysokości 260 zł za okres od 1.01.2018r. r. do 28.02.2018r., na dzieci: Z. Ś., ur. 2012 [...] i S. Ś., ur. [...] 2014 r.; - nakazaniu Ł. Ś. (dalej: "skarżący") zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego tj. zasiłku rodzinnego za okres od 1.01.2018r. r. do 28. 02.2018r., wysokości 260 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od ww. należności liczonymi od 1.03.2018 r. Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z dnia 25 stycznia 2018 r., decyzją z dnia [...] 2018 r., znak: [...] Burmistrz Miasta i Gminy przyznał skarżącemu prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko – Z. Ś. (ur. [...] .2012 r.) na okres od dnia 1 stycznia 2018 r. do 31 października 2018 r. w wysokości 124 zł miesięcznie oraz z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł jednorazowo i na dziecko – S. Ś. (ur. [...] 2014 r.) na okres od dnia 1 stycznia 2018 r. do 31 października 2018 r. w wysokości 95 zł miesięcznie. Przy wydaniu ww. decyzji uwzględniono jedynie dochód uzyskany w 2016 r. przez skarżącego gdyż jego żona z dniem 31 grudnia 2016 r. utraciła pracę w [...] w K. W dniu 23 lutego 2018 r. skarżący poinformował organ, że żona z dniem 8 lutego 2018 r. podjęła ponownie zatrudnienie w [...] w K. W konsekwencji powyższego decyzją z dnia [...] 2018 r., nr: [...] Burmistrz Miasta i Gminy uchylił prawo do świadczeń rodzinnych, powołując w postawie prawnej min. art. 32 ust. 1 oraz art. 5 pkt 4c ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2017.1952), a następnie decyzją z dnia [...] 2018 r. Burmistrz Miasta i Gminy orzekł jak na wstępie. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że w związku z faktem ponownego podjęcia zatrudnienia przez żonę skarżącego, w okresie 3 miesięcy licząc od dnia utraty dochodu u tego samego pracodawcy, należało powtórnie przeliczyć dochód rodziny, uwzględniając dochód żony skarżącego z tytułu zatrudnienia za rok 2016. Miesięczny dochód rodziny wyniósł 3607,95 zł, co w przeliczeniu na osobę wynosi 901,99 zł. Kwota ta przekracza kryterium, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ww. ustawy, który wynosi 674 zł. na osobę w rodzinie w związku z czym uznano pobrane świadczenie za nienależne. Uznano też, że nie zachodzą podstawy do zastosowania art. 5 ust. 3 a ww. ustawy. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zakwestionował wydane rozstrzygnięcie i podniósł, że nie ma z czego zwrócić świadczeń. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy przytoczył treść art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zawierającego przesłanki uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane. W dalszej części powielono przedstawione wyżej stanowisko organu pierwszej instancji. Dodano, że postepowanie wyjaśniające przed organem pierwszej instancji było prawidłowe i wyczerpująco uzasadnione i nie znaleziono podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący zakwestionował powyższą decyzję stwierdzając min., że w chwili składania wniosku nie wiedział, że podjęcie zatrudnienia u tego samego pracodawcy w przeciągu trzech miesięcy od ustalenia zatrudnienia spowoduje, że pobrane świadczenie będzie uznane za nienależne. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2017.2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2018.1302), dalej: "P.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kontrola zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji przeprowadzona według wskazanych wyżej kryteriów daje podstawę do uznania, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę wydania decyzji o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrocie stanowił art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2017.1952). Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W ocenie organu skarżący był zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego przyznanego na dzieci Z. i S., w okresie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 28 lutego 2018 r., w łącznej kwocie 260 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Według organu okolicznością wykluczającą możliwość pobierania przez skarżącego świadczenia rodzinnego we wskazanym okresie był fakt ponownego podjęcia zatrudnienia przez żonę skarżącego w dniu 8 lutego 2018 r., tj. w okresie 3 miesięcy licząc od dnia utraty dochodu u tego samego pracodawcy tj. [...], które miało miejsce w dniu 31 grudnia 2017 r. W konsekwencji powyższego powtórnie przeliczono dochód rodziny, uwzględniając dochód żony skarżącego uzyskany w 2016 r. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 4c przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wyrejestrowania lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą. Po przeliczeniu, miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł 901,99 zł. Kwota ta przekracza kryterium, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ww. ustawy, który wynosi 674 zł. na osobę w rodzinie. Organy uznały więc opisane wyżej świadczenia za nienależnie pobrane. Zadaniem Sądu jest ustalenie, czy w niniejszej sprawie istotnie zaistniały przesłanki uznania przyznanego skarżącemu świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane. Powołana wyżej treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych istotnie wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Podkreślić należy, że stosownie do art. 30 ust. 1 i ust. 2 cyt. ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie sądowo – administracyjnym zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (wyrok NSA z dnia 24 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 268/14, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 72/17). Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy należy zgodzić się z organami, że zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Żona skarżącego w terminie 3 miesięcy od dnia utraty dochodu podjęła zatrudnienie u tego samego pracodawcy, co z uwagi na powołany powyżej art. 5 ust. 4c ustawy o świadczeniach rodzinnych spowodowało konieczność przeliczenia dochodu uzyskanego w rodzinie skarżącego w 2016 r. i doprowadziło do ustalenia, że nie są spełnione kryteria finansowe uprawiające do uzyskania zasiłku rodzinnego. Natomiast, w ocenie Sądu, organ nie wykazał, że został spełniony drugi warunek, tj. że osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania, w taki sposób aby można było mu przypisać świadomość nieuprawnionego pobierania świadczenia i przypisanie skarżącemu złej wiary, wyrażającej się w dążeniu do uzyskania nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. Pouczenie zamieszczone w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia rodzinnego, chociaż zostało opatrzone podpisem strony (k. 34–37 akt administracyjnych), jak również pouczenie dołączone do decyzji przyznającej skarżącemu świadczenie rodzinne (k. 24 – 25 akt administracyjnych), w ocenie Sądu nie spełniają wymogów, pozwalających na przyjęcie, że skarżący został pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. Z lektury ww. pouczeń wynika, że skarżący jest zobowiązany do niezwłocznego poinformowania organu o uzyskaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z czego skarżący się wywiązał. Nie zawarto natomiast żadnej informacji dotyczącej sytuacji gdy uzyskanie zatrudnienia następuje w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu. Nie zacytowano treści art. 5 ust. 4 c ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani też nie wyjaśniono w sposób przystępny i zrozumiały dla strony jakie są konsekwencje prawne – wynikające z ww. przepisu – w przypadku zaistnienia takiego zdarzenia. Orzecznictwo sądowoadministracyjne w tej kwestii wypracowało stanowisko, zgodnie z którym, nie można uznać za spełnienie wymogów prawidłowego pouczenia podpisanie jego treści we wniosku. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (wyrok NSA: z 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/12, z 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10). W orzecznictwie podkreśla się też potrzebę dostępu strony do treści pouczenia na co dzień, a nie jedynie w aktach administracyjnych sprawy (wyrok NSA z 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 2078/10, z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11, z 25 września 2013 r. sygn. akt I OSK 2949/12). Z powołanych wyżej przepisów oraz ugruntowanej linii orzeczniczej wynika więc, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Oznacza to, że organy muszą uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. Reasumując, w tych okolicznościach należy stwierdzić, że organy nie wykazały, że właściwie pouczyły skarżącego, tak by można przypisać mu świadomość, że podjęcie zatrudnienia przez jego żonę w okresie trzech miesięcy od dnia utraty dochodu u tego samego pracodawcy spowoduje przeliczenie dochodu na osobę w rodzinie i doprowadzić do uznania, że świadczenie rodzinne jest nienależne. Tym samym nie wykazały zaistnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, przez co brak było podstaw do wydania kontrolowanych rozstrzygnięć. Powyższe wskazuje, że dokonane przez organy obu instancji ustalenia stanu faktycznego są nieprawidłowe i naruszają przepisy postępowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2017.1257) w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni to, że skarżący nie został prawidłowo pouczony .