III SA/Kr 832/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Bożenna Blitek Protokolant sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2018 r. sprawy ze skargi L. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. skargę oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz radcy prawnego A. G. – T. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 240 ( dwieście czterdzieści) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej działając z upoważnienia Prezydenta Miasta po rozpatrzeniu wniosku z dnia 23 października 2017 r. o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego orzekł o odmowie umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń wypłacanych dla dzieci L. C. (dalej: skarżącego): R. C. oaz J. C. Wielkość zadłużenia według stanu na 14 listopada 2017 r. wynosiła 63.723,83 zł, w tym: należność główna 46.281,22 zł, odsetki ustawowe za opóźnienie 17.442,61 zł. Organ ustalił, że skarżący lat 52, wykształcenie zawodowe, jest osobą zdolną do pracy, stanu wolnego, nie mającą żadnych innych osób na utrzymaniu. Mieszka w mieszkaniu komunalnym prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jak wynikało ze złożonego oświadczenia majątkowego skarżący nie posiadał żadnych składników majątku trwałego lub ruchomego mogących być przedmiotem skutecznej egzekucji. Skarżący był osobą bezrobotną, zarejestrowaną w urzędzie pracy z prawem do zasiłku. Utrzymywał się z zasiłku dla bezrobotnych oraz zasiłku okresowego wypłacanego przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności z 20 września 2017 r. skarżący zaliczony został do osób niepełnosprawnych - stopień lekki na okres do 30 września 2020 r. ze wskazaniem dotyczącym zatrudnienia - praca na otwartym rynku pracy. Z dołączonych zaświadczeń lekarskich wynikało, że skarżący borykał się z problemami zdrowotnymi, pozostając w stałym leczeniu. Organ ustalił, że co prawda sytuacja dochodowa skarżącego była trudna, jednak nie uzasadniała zastosowania najdalej idącej ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego tj. całkowitego umorzenia przypisanych do zwrotu należności. Organ podkreślił, że sytuacja życiowa zobowiązanego mogłaby powodować umorzenie należności tylko w przypadku gdyby była jego sytuacja życiowa była wyjątkowa tj. w sposób istotny różniła się od sytuacji innych zobowiązanych - natomiast trudna sytuacja finansowa, brak pracy czy też niewielkie dochody były cechą większości zobowiązanych, za których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny. Organ powołał się na art 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm.) podając, że korzystanie z pomocy społecznej automatycznie nie oznacza obowiązku umorzenia zaległości w należnościach alimentacyjnych. Umorzenie należności z podanych wyżej przyczyn czyniłoby bowiem martwą regulację o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Organ podkreślił również, że nie było ze strony skarżącego woli do uregulowania należności w systemie ratalnym. Zdaniem organu umorzenie całości zadłużenia byłoby przedwczesne i sprzeczne z interesem społecznym - prowadziłoby do obciążenia obowiązkami dłużnika całego społeczeństwa. Ponadto, ewentualne umorzenie części lub nawet całości nie wpłynęłoby w żaden sposób na poprawę aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego gdyż nadal ciążyły na nim zobowiązania (zaległe jak i bieżące alimenty) wobec syna R. C. w wysokości 30.445,58 zł (zaświadczenie komornicze z 31 sierpnia 2017 r.), które nadal miały być egzekwowane przez komornika. Skarżący w wniesionym odwołaniu wskazał na swoją bardzo ciężką sytuację materialną i zdrowotną. Podkreślił, że od ponad 10 lat choruje na zwyrodnienie kręgosłupa i rwę kulszową co utrudnia mu codzienne funkcjonowanie oraz uniemożliwia podjęcie ciężkiej pracy fizycznej, która spowodowałaby u niego trwałe kalectwo. Podał, że po potrąceniu komorniczym otrzymuje 297,84 zł; korzysta również z pomocy społecznej, otrzymując 146,68 zł oraz z dodatek mieszkaniowy 126,45 zł. Ponadto, jak dodawał, z jego wykształceniem oraz stanem zdrowia, ma nikłe szanse na poprawienie warunków, które spowodowałyby spłatę "długów alimentacyjnych". W 2013 r. zwrócił się do sądu o uchylenie obowiązku alimentacyjnego wobec R. C. powołując się na to, iż syn ma 27 lat, jest pełnoletni i otrzymuje rentę w wysokości 800 zł oraz 150 zł z tytułu zasiłku opiekuńczego, ale sąd oddalił jego pozew. Decyzją z 9 marca 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu wskazało, że trudna sytuacja finansowa, brak pracy, kłopoty zdrowotne czy też niewielkie dochody są cechą większości osób zobowiązanych, a zatem aktualna sytuacja życiowa skarżącego nie wyróżnia się niczym, co czyniłoby ją wyjątkową na tle innych osób zobowiązanych do spłaty powstałego zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku L. C. o przywróceniu terminu do wniesienia skargi ustanowiona w sprawie pełnomocniczka z urzędu zaskarżyła w całości wyżej wskazaną decyzję zarzucając naruszenie: art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.) – dalej "k.p.a." poprzez niepełną i pobieżną ocenę materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadniała umorzenia jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wyjaśnienia dlaczego organ II instancji, uznał, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadniała umorzenia jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 k.p.a. poprzez niezawiadomienie skarżącego o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów, zgłoszonych żądań oraz niewskazania skarżącemu przesłanek zależnych od niego, które nie zostały spełnione lub wykazane, co mogło skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Dodatkowo pełnomocniczka podkreśliła, że naruszenie tych przepisów miało istotny wpływ na wynik sprawy i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a to na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 z pózn. zm.) – dalej "p.p.s.a."; następnie wniosła o przeprowadzenie dowodu z załączonego do skargi zaświadczenia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 20 kwietnia 2018 r., znak: [...] na okoliczność wskazaną w treści skargi, a to na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu zarzutów pełnomocniczka podniosła, że organy zarówno I jak i II instancji nie dość wnikliwie zbadały stan faktyczny całej sprawy, co uniemożliwiło dokonanie rzetelnej oceny możliwości spłaty należności przez skarżącego. W ocenie pełnomocniczki, dochody skarżącego (zasiłek dla bezrobotnych; dodatek mieszkaniowy w wysokości 125,23 zł; zasiłek celowy na zakup żywności w maju i czerwcu 2018 r. w wysokości 305 zł) były tak niskie, że nie pozwalały na spłatę należności bez uszczerbku dla jego utrzymania. Dodatkowo pełnomocniczka zarzuciła nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego umożliwiającego dokonanie oceny czy miesięczne wydatki ponoszone przez skarżącego przewyższały osiągany dochód; brak ustaleń dotyczących opłat skarżącego za lokal komunalny oraz brak ustaleń dotyczących stanu zdrowia i związanych z tym możliwości skarżącego do podjęcia pracy. Ponadto pełnomocniczka podkreśliła, że nie bez znaczenia jest fakt, że skarżący przez lata nie uchylał się od obowiązku spłaty należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dowód powyższego przedstawiła zaświadczenie Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 20 kwietnia 2018 r., znak: [...], w którym wykazano, że skarżący uiścił kwotę 25.454,56 zł. Oprócz zarzutu błędnego ustalenia przez organy I i II instancji, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadniała umorzenia należności, pełnomocniczka podniosła również, że poprzez wydanie decyzji odmownych organy te przekroczyły granice uznania administracyjnego. W dalszej kolejności pełnomocniczka zarzuciła Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu poprzestanie jedynie na powtórzeniu lakonicznych stwierdzeń zawartych w decyzji organu I instancji, nie czyniąc żadnych własnych ustaleń oraz brak rozważenia, czy odmowa umorzenia przedmiotowych należności nie doprowadziła de facto do nieodwracalnych strat dla skarżącego i nie spowodowała zagrożenia dalszej jego egzystencji albo uniemożliwiła zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych bez dodatkowego zadłużenia. Pełnomocniczka zwróciła również uwagę na to, iż organ II przed wydaniem zaskarżonej decyzji powinien był zawiadomić skarżącego o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz poinformować go o braku wykazania przesłanki sytuacji dochodowej i rodzinnej, która uzasadniałaby umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości. Organ II instancji tego nie zrobił czym naruszył art. 10 § 1 oraz art. 79a § 1 k.p.a. Brak takiego zawiadomienia uniemożliwił skarżącemu złożenie wniosku o przeprowadzenie nowych dowodów. W związku z czym pełnomocniczka uzasadniła wniosek zgłoszony w skardze o przeprowadzenie dowodu jako niezbędny dla oceny legalności zaskarżonej decyzji. W uzupełnieniu skargi pełnomocniczka skarżącego wniosła o przeprowadzenie dodatkowych dowodów na okoliczność sytuacji dochodowej i rodzinnej. W powyższym uzupełnieniu pełnomocniczka jeszcze raz przedstawiła sytuację finansową skarżącego oraz wskazała, że egzekucja należności w istotnym stopniu pogłębi niekorzystną sytuację finansową skarżącego, przez co w dalszym ciągu będzie on korzystał z pomocy społecznej, w większym nawet zakresie niż obecnie, a spłata tych należności i tak nastąpiłaby ze środków publicznych, na które złożyło się całe społeczeństwo, a następnie całe społeczeństwo będzie ponosić koszty zapewnienia skarżącemu pomocy finansowej. Pełnomocniczka przestawiła również zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z 26 czerwca 2018 r., że w okresie od lipca 2009 r. do 26 czerwca 2018 r. skarżący wpłacił kwotę 28.638, 42 zł. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o odrzucenie skargi, względnie o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że nie prowadziło postępowania wyjaśniającego, a zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o kompletny materiał dowodowy zgromadzony przez organ I instancji. Na rozprawie 28 listopada 2018 r. aplikantka radcowska – substytut pełnomocniczki uzupełniła żądania zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej o oświadczenie, że koszty te nie zostały opłacone w całości, ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu organy słusznie uzasadniały, że w sytuacji skarżącego umorzenie w całości zadłużenia byłoby przedwczesne. Stan faktyczny (niskie dochody, problemy zdrowotne) był bezsporny – sporna była jedynie ocena, czy okoliczności te automatycznie oznaczają, że organ powinien umorzyć w całości istniejące zadłużenie. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów można umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Słusznie jednak Kolegium podkreślało, że jeżeli skarżący złożył wniosek o umorzenie całości zadłużenia, to niemożliwe jest z urzędu umorzenie tylko części zaległości. Niewątpliwie zaległość skarżącego była stosunkowo wysoka (63.723,83 zł), ale też Sąd zauważa, że skarżący od lat dobrowolnie nie regulował swoich zobowiązań alimentacyjnych – świadczy o tym fakt wypłacania przez Fundusz Alimentacyjny świadczeń na dzieci skarżącego (R. i J. C.), a także egzekucja komornicza trwająca od 2009 r. Sąd zwraca uwagę, że egzekucja komornicza jest rodzajem przymusowego wykonania zobowiązań. Skarżący nie przedstawił jakiegokolwiek dowodu, aby starał się, przynajmniej w części, dobrowolnie regulować swoje zobowiązania wobec dzieci, czy też dobrowolnie spłacać należności wobec Funduszu Alimentacyjnego. Sąd zgadza się również z oceną organów, że korzystanie z pomocy społecznej przez zobowiązanego do zwrotu świadczeń alimentacyjnych, nie oznacza automatycznego obowiązku umorzenia zaległości wobec budżetu państwa. Z reguły bowiem zobowiązani do alimentacji znajdują się w trudnej sytuacji i egzekucja alimentów jest bezskuteczna – skoro tak, to Fundusz Alimentacyjny przejmuje na siebie ciężar należnych świadczeń, ale zobowiązani powinni mieć świadomość, że zasadniczo będą mieli obowiązek zwrócić wypłacone świadczenia. Sąd ma świadomość, że wysokość zadłużenia jest w obecnej sytuacji skarżącego niemal niemożliwa do spłaty, ale też skarżący wybrał najdalej idący wniosek (na co organy zwracały uwagę) tj. umorzenie całości należności. Gdyby skarżący wnioskował o umorzenie części zaległości, deklarując dobrowolne spłaty pozostałej części, być może decyzja organów byłaby korzystna dla skarżącego. Sąd podkreśla, że skarżący w rzeczywistości nie wykazał, aby podejmował jakiekolwiek próby podjęcia, chociażby dorywczo, zatrudnienia. Jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności stan niepełnosprawności datuje się dopiero od 16 stycznia 2014 r., a egzekucja komornicza trwa co najmniej od 2009 r. (k. 93 akt sądowych). Skarżący zamieszkuje na terenie N, ma wprawdzie orzeczony stopień niepełnosprawności, ale jest to niepełnosprawność w stopniu lekkim, co zdaniem Sądu, nie wyłącza skarżącego z rynku pracy jako osoby urodzonej w 1965 r. i posiadającej wykształcenie zawodowe (k. 5 kwestionariusz wywiadu środowiskowego). Powszechnie bowiem wiadomym jest, że obecnie na rynku pracy poszukiwane są osoby wykonujące zadania niekoniecznie wymagające siły fizycznej i wyksztalcenia (np. koszenie trawników, drobne roboty remontowo-naprawcze, ochrona obiektów, roznoszenie ulotek) – zdaniem Sądu, słusznie więc organy uznały, że umorzenie całości zadłużenia byłoby przedwczesne. W ocenie Sądu organy nie naruszyły więc art. 7, 77§1 oraz art. 80 k.p.a. ponieważ rozważyły sytuację dochodową skarżącego – sam fakt uznania, że przedwczesne jest żądanie umorzenia całości zaległości wobec istnienia potencjalnej możliwości spłaty części zadłużenia nie czynił oceny zebranych w sprawie dowodów – oceną dowolną. Wbrew zarzutom skargi, organ nie naruszył również art. 107 §3 k.p.a. W tym kontekście powoływanie się przez pełnomocniczkę na uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 24 kwietnia 2018 r., IV SA/Gl 86/18 było nieadekwatne do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy. Skarżący posiadał bowiem orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim, z którego to orzeczenia wynikało wprost, że może pracować na otwartym rynku pracy. Natomiast w sprawie rozpoznawanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach skarżący przedstawił "orzeczenie lekarza ZUS stwierdzające całkowitą niezdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, w tym w zakładzie pracy chronionej". Wbrew sugestiom skargi – organy przeprowadziły wywiad – w aktach znajduje się kwestionariusz wywiadu alimentacyjnego (k. 2 akt administracyjnych) oraz rodzinnego wywiadu środowiskowego (k. 5 akt administracyjnych). Organy nie kwestionowały zresztą złej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego – uznały jedynie, że umorzenie całości zaległości byłoby przedwczesne. Niezasadne były również zarzuty naruszenia art. 10 k.p.a. ponieważ organ II instancji nie gromadził materiału dowodowego – nie miał więc obowiązku wyznaczania terminu do zapoznania się z materiałem dowodowym. Pełnomocniczka skarżącego nie wykazała przy tym jakie to nowe dowody lub argumenty mogły zostać podniesione, aby wpłynąć na rozstrzygnięcie w sprawie. Sąd oddalił więc skargę na zasadzie art. 151 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że w razie nieuwzględnienia skargi sąd skargę oddala. Sąd przyznał wynagrodzenie (240 zł powiększone o stawę podatku od towarów i sług) dla pełnomocnika z urzędu na zasadzie §21 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 1715 z późn. zm.). Wynagrodzenie zostało przyznane ponieważ na rozprawie substytut pełnomocniczki uzupełniła żądanie przyznania wynagrodzenia o oświadczenie, że opłata nie została zapłacona w całości, ani w części – zgodnie z §3 powołanego rozporządzenia.