III SA/Kr 834/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Ewa Michna (spr.) WSA Maria Zawadzka Protokolant Aleksandra Grabiec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Decyzją z dnia 17 maja 2016 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy z dnia [...] 2016 r., którą odmówiono skarżącemu K. S. umorzenia odsetek powstałych od zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji z dnia [...] 2012 r. [...], z dnia [...] 2012 r.[...] i z dnia [...] 2013 r. [...] oraz rozłożenia zadłużenia na raty i wycofania tytułu egzekucyjnego od komornika sądowego. W uzasadnieniu decyzji organu I instancji wyjaśniono, że możliwość umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego opiera się na uznaniu administracyjnym. Przesłanką umorzenia jest każdorazowo ustalenie, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i dochodowej zobowiązanego, np. niepełnosprawność, wielodzietność, klęska żywiołowa. Do takich wyjątkowych sytuacji nie można jednakże zaliczyć okoliczności w jakiej znalazł się skarżący, tj. pobytu w zakładzie karnym, gdyż jest ona skutkiem zamierzonego działania skarżącego. W przeciwnym wypadku naganne, sprzeczne z przepisami kodeksu karnego działanie dłużnika byłoby dodatkowo premiowane umarzaniem zaległości z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, które pochodzą z budżetu państwa. Organ ponadto zauważył, że skarżący nie pracuje odpłatnie, pomimo, że ma taką możliwość w przypadku pojawienia się wolnych, odpłatnych etatów. Skarżący jest w dobrym stanie zdrowie, uzyskuje pomoc finansową od żony, a nadto ma majątek w postaci domu i pola uprawnego, z którego może uzyskać dochód. Organ zaznaczył, że dłużnik alimentacyjny musi liczyć się z tym, że państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z kolei skarżący dokonał z tego tytułu znikomych wpłat. Tym samym, choć sytuacja skarżącego była trudna, to jednak nie uzasadniała umorzenia powyższych należności, w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 169 z późn. zm.). W odwołaniu, skarżący podniósł, że posiadane gospodarstwo nie przynosi dochodu bo nie ma kto w nim pracować, a w zakładzie karnym nie ma odpłatnej pracy. Wskazał, że od czerwca 2015 r. przekazuje na poczet alimentów kwotę 50 zł miesięcznie, co daje ponad 500 zł, a do wierzyciela komornik przekazał jedynie 138,88 zł. W ocenie skarżącego kara pozbawienia wolności jest szczególną życiową przesłanką, w której ograniczony jest dostęp do otwartego rynku pracy. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji Kolegium podało, że organ I instancji przeprowadził wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonał analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Skarżący będąc w wieku aktywności zawodowej i będąc dobrego stanu zdrowia, może podjąć zarówno na terenie zakładu karnego (jeżeli pojawią się odpłatne etaty), jak też po opuszczeniu zakładu karnego pracę zarobkową, która przyczyni się do zmiany jego sytuacji materialnej oraz sytuacji materialnej jego rodziny, a tym samym pozwoli mu wywiązywać się ze zobowiązań alimentacyjnych względem dziecka oraz funduszu alimentacyjnego. Organy administracji publicznej nie mogą z kolei pochopnie umarzać należności, gdyż sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Sytuacja majątkowa skarżącego nie możne być uznana za wyjątkowo trudną. Po odbyciu kary pozbawienia wolności, skarżący będzie miał gdzie zamieszkać, a posiadane przez niego pole uprawne, może przynieść mu stosowny dochód, który pozwoli na spłatę zaległości. Na marginesie organ zaznaczył, że przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie przewidują możliwości decyzyjnego orzekania w przedmiocie wycofania od komornika tytułu egzekucyjnego sądowego i takie rozstrzygnięcie nie powinno znaleźć się w sentencji decyzji organu I instancji. Z uwagi jednak na to, że rozstrzygnięcie to nie wywoływało jakichkolwiek skutków prawnych, błąd powyższy nie czynił zaskarżonej decyzji wadliwą. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił, że decyzje organów obu instancji naruszają: – art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.), – art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 175 ust 1 Konstytucji RP, – art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, – art. 122 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy. (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.). W uzasadnieniu podniósł jak w odwołaniu. Zdaniem skarżącego, organy niedokładnie oceniły jego sytuację życiową, a ponadto odniosły się do jego zachowania, które skutkowało osadzeniem go w zakładzie karnym, co nie dotyczyło przedmiotu niniejszej sprawy. Fakt przebywania w zakładzie karnym nie mógł być powodem do dyskryminacji, w związku z czym, w ocenie skarżącego, organ I i II instancji dopuścił się naruszenia art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Ponadto organ II instancji "źle ocenił praktykę stosowaną w polityce zatrudniania na odpłatne etaty osób pozbawionych wolności". Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu organy mylnie zinterpretowały intencje skarżącego oraz błędnie oceniły jego potencjalne możliwości zarobkowe (na dzień orzekania) w kontekście narastającego zadłużenia spowodowanego, w części, dokładającymi się do sumy zadłużenia, kosztami komorniczymi. W konsekwencji popełnionych błędów ocena zgromadzonego materiału dowodowego była oceną dowolną, wykraczającą poza dopuszczalne granice swobodnego uznania. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W ocenie Sądu, w istocie skarżący zwracał się przede wszystkim o odroczenie terminu płatności (tak należało interpretować jego wniosek o wstrzymanie egzekucji komorniczej i "wycofanie tytułu egzekucyjnego"), a także umorzenie odsetek oraz rozłożenie zadłużenia na raty "przy zachowaniu proporcjonalnych warunków materialnych wnioskodawcy". Z uzasadnienia wniosku skarżącego i wywiadu sporządzonego przez pracownika socjalnego wynikało, że w okresie przebywania w zakładzie karnym z powodu braku odpłatnej pracy, nie jest możliwe bieżące spłacanie należności. Skarżący wprawdzie posiadał gospodarstwo rolne i był dobrego zdrowia, ale uzyskiwanie dochodów możliwe było praktycznie po zakończeniu kary tj. planowo po 4 maja 2017 r. Trwająca egzekucja w istocie doprowadzała tylko do narastania zaległości ponieważ dobrowolne wpłaty w wysokości 50 zł miesięczne pomniejszane były o koszty egzekucyjne. Bardzo trafnie więc, zdaniem Sądu, pracownik socjalny wnioskował: "(...) wydaje się iż odroczenie płatności zaległych świadczeń jest najwłaściwsze w tej sytuacji" (str. 3 aktualizacji wywiadu środowiskowego). Organ I instancji nie dostrzegł istoty problemów skarżącego (narastające zadłużenie z tytułu odsetek i kosztów komorniczych przy jednoczesnej faktycznej niemożności podjęcia odpłatnej pracy w zakładzie karnym) akcentując przede wszystkim pobyt w zakładzie karnym jako skutek nagannego zachowania, posiadany przez skarżącego majątek (gospodarstwo rolne) i potencjalne możliwości zarobkowe. Sąd zgadza się przy tym z poglądem Kolegium, że sformułowanie zawarte w decyzji organu I instancji "wycofanie od komornika tytułu egzekucyjnego sądowego" nie powinno znaleźć się w sentencji decyzji – niemniej jednak nie oznacza to, że organy z urzędu nie powinny prawidłowo zinterpretować treści wniosku skarżącego (jako wniosku o odroczenie płatności), tym bardziej, że w aktach sprawy znajdowały się już stosowne i prawidłowo interpretujące intencje skarżącego, wnioski pracownika socjalnego. W konsekwencji Sąd doszedł do wniosku, że organy obu instancji naruszyły art. 7 k.pa. w zw. z art. 77 §1 i art. 80 k.p.a. w stopniu istotnie wpływającym na rozstrzygnięcie. Powołane przepisy stanowią, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77§1 k.p.a.), a następnie ustalić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony został przy tym pogląd, że działanie w ramach tzw. "uznania administracyjnego" (tzn. tam gdzie ustawa używa określenia "organ może") nie oznacza dowolności organu w decydowaniu o umorzeniu (odroczeniu terminu płatności, rozłożeniu na raty). Wręcz przeciwnie – działanie organu powinno być prowadzone zgodnie z naczelnymi zasadami postępowania administracyjnego, w szczególności zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a., której emanacją w postępowaniu dowodowym są przepisy art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. Innymi słowy, wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych (czy też umorzeniu odsetek, rozłożeniu na raty, odroczeniu płatności) musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji powinno zawierać ocenę tej sytuacji. Decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 września 2015 r., II SA/Po 101/15). Zdaniem Sądu organy akcentując w decyzjach potencjalną możliwość podjęcia odpłatnej pracy w zakładzie karnym w istocie błędnie odczytały treść pisma zastępcy Dyrektora Zakładu Karnego z dnia 25 lutego 2016 r. Wskazywał on wyraźnie, że: "Skazany nie jest zatrudniony odpłatnie w tutejszej jednostce z uwagi na powszechny brak pracy (podkr. Sądu). Istnieje możliwość zatrudnienia skazanego z chwilą pojawienia się wolnych etatów odpłatnych. Skazany nie odmówił zatrudnienia odpłatnego. Obecnie zatrudniony nieodpłatnie". Informacja ta w uzasadnieniu decyzji organu I instancji została podana w ten sposób: "Jak wynika z analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego nie pracuje pan odpłatnie, deklaruje pan, że uzyskuje Pan pomoc finansową od żony, chociaż w przypadku pojawienia się wolnych odpłatnych etatów ma Pan taką możliwość". W ocenie Sądu, organ pomijając istotną w sprawie informację, że brak zatrudnienia w zakładzie karnym jest spowodowany "brakiem pracy", a więc okolicznościami niezależnymi od skarżącego, spowodował, że opis postawy skarżącego sugerował brak chęci i woli podjęcia przez niego odpłatnej pracy w zakładzie karnym. Taki sposób oceny zebranych w sprawie dowodów, również naruszył ww. art. 80 k.p.a. w stopniu wpływającym na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c oraz ww. art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. Z 2016 r., poz. 718 z późn. zm.). Powołane przepisy stanowią, że Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c); Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135). W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji wezwie skarżącego o sprecyzowanie wniosków dotyczących zadłużenia z uwagi na zmienione okoliczności faktyczne tj. zwolnienie z zakładu karnego oraz zaktualizuje informacje o sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Sąd z urzędu zaznacza bowiem, że zgodnie z informacją uzyskaną z Zakładu Karnego (zwrotne potwierdzenie odbioru zawiadomienia o rozprawie w dniu 7 grudnia 2016 r.) - skarżący został zwolniony z zakładu karnego i obecnie przebywa pod adresem O, gmina C.