III SA/Kr 939/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner (spr.) Sędziowie WSA Bożenna Blitek WSA Maria Zawadzka Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2017 r. sprawy ze skargi C. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego C. K. kwotę 30,00 zł (słownie: trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 19 czerwca 2017 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2017 r., znak: [...] odmawiającą C. K. – dalej jako " skarżący" - umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń na rzecz osób uprawnionych w postaci zaliczki alimentacyjnej w wysokości 24.990,00 zł oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 31.101,92 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym ustalony przez organy: Wnioskiem z dnia 20 marca 2017 r. skarżący zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie zaległości powstałych z tytułu wypłaty na rzecz jego dzieci ww. świadczeń w postaci zaliczki alimentacyjnej oraz z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jest osobą samotnie gospodarującą , bez stałej pracy i schorowaną, z ustalonym stopniem niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym i utrzymującym się ze środków pomocy społecznej. Jedynym źródłem dochodu jest zasiłek stały w wysokości 400 zł realizowany w sklepie spożywczo-przemysłowym oraz otrzymywanym w gotówce w wysokości 204 zł. Skarżący wyjaśnił , że ze względu na stan zdrowia i wyniszczenie organizmu nie jest w stanie podjąć stałej pracy , a otrzymywane z pomocy społecznej środki z trudem pozwalają na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto skarżący poinformował , że Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił jego wniosek o umorzenie zaległości z Funduszu Alimentacyjnego. Wójt Gminy odmawiając skarżącemu umorzenia należności powstałych w wyniku wypłacania przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej zastępczych świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci skarżącego stwierdził, że w wyniku przeprowadzonego postępowania dokonał ustaleń, z których jednoznacznie wynikało , że skarżący nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań alimentacyjnych i w związku z tym nie jest możliwe umorzenie tych należności na podstawie art. 30 ust.1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2016.169). Mając powyższe na uwadze organ rozpatrzył wniosek skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ww. ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części , odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty , uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z dokumentów zgromadzonych w aktach niniejszej sprawy oraz z ustaleń z przeprowadzonego w dniu 04 kwietnia 2017 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący obecnie ma 56 lat, jest osobą długotrwale bezrobotną - od wielu lat nie pracuje zawodowo i od 2003 r. figuruje w rejestrze osób korzystających z pomocy społecznej. Skarżący legitymuje się czasowym orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, wydanym na okres do dnia 31 października 2019 r. W związku z niepełnosprawnością skarżący otrzymuje zasiłek stały w wysokości 604,00 zł miesięcznie, który jest częściowo realizowany w formie rzeczowej - 400,00 zł do realizacji w sklepie spożywczo - przemysłowym, a pozostała kwota 204,00 zł jest wypłacana w formie gotówkowej, a ponadto skarżący korzysta z doraźnej pomocy w formie zasiłków celowych. Organ I instancji przyznał, że stan zdrowia skarżącego "faktycznie nie pozwala a nawet uniemożliwia w chwili obecnej na podjęcie zatrudnienia , co w znacznym stopniu mogłoby przyczynić się do polepszenia (...) sytuacji ekonomicznej" skarżącego. Organ ten z uwagi na bierną postawę skarżącego wobec sytuacji , w jakiej się znalazł , stwierdził , że zastosowanie wobec niego " szczególnego traktowania jakim jest umorzenie należności wydaje się zupełnie nieuzasadnione". Zdaniem organu, brak środków na spłatę powstałych zobowiązań nie jest wystarczającą okolicznością dla zastosowania ulgi w postaci umorzenia zobowiązań alimentacyjnych. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący nie zgodził się z argumentacja organu I instancji w zakresie odmowy zastosowania art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Podkreślił, że stan zdrowia nie pozwala na podjęcie pracy zarobkowej, a otrzymywane świadczenia z pomocy społecznej nie zaspokajają jego podstawowych potrzeb związanych z wyżywieniem, czy zakupem lekarstw. Skarżący przyznał, że sytuacja, w jakiej się znalazł spowodowana jest jego "życiowymi błędami", jednak mimo to Zakład Ubezpieczeń Społecznych w tych samych okolicznościach faktycznych umorzył jego zobowiązania alimentacyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję podzielił stanowisko organu I instancji zarówno w zakresie ustaleń faktycznych, jak i co do stanu prawnego, znajdującego zastosowanie w sprawie. Instytucja umorzenia należności, o których mowa w art. 30 ww. ustawy ma charakter uznaniowy , a jej zastosowanie musi poprzedzać wyjaśnienie okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że instytucja ta ma charakter wyjątkowa , co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie organu odwoławczego, pomimo posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skarżący może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Posiadany stopień oraz wskazania zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności nie wyłączają więc skarżącego z możliwości podjęcia zatrudnienie odpowiadającego jego możliwościom psychofizycznym. Organ podkreślił, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony, tj. do dnia 31 października 2019 r. Niepełnosprawność skarżącego w realiach niniejszej sprawy nie można traktować jako przyczyny wykluczającej podjęcie zatrudnienia adekwatnego do stanu zdrowia. Natomiast powinnością skarżącego wobec posiadanego zadłużenia, jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy sytuacji materialnej celem wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu. W ocenie organu odwoławczego brak jest podstaw do uznania, że obecna sytuacja skarżącego będzie mieć charakter stały i w przyszłości nie ulegnie zmianie. Jak wynika z treści odwołania skarżący przyznał, że obecny stan jego zdrowia wynika z jego "dotychczasowych zaniedbań i wielu życiowych błędów", jednak obecnie robi wszystko, aby zaistniałą sytuację zmienić. Podkreślił, że nie chce żyć dłużej w takich warunkach i chce w związku z tym znaleźć pracę, co potwierdza, iż stan jego zdrowia pozwala na podjęcie zatrudnienia, przynajmniej w warunkach pracy chronionej. Na powyższą decyzję wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie , w której skarżący zarzucił nieuwzględnienie w sposób konieczny całego materiału dowodowego oraz "nadmierne poszukiwanie przyczyny zaistniałego stanu rzeczy w zakresie sytuacji zdrowotnej i życiowej zamiast skoncentrowanie się na kwestii aktualnie pomocy" dla skarżącego, co powinno być rolą prowadzonego postępowania. W ocenie skarżącego ustalenia organów stoją w sprzeczności z dowodami zgromadzonymi w aktach sprawy , a ocenę tych dowodów uważa za nieobiektywną. Organy rozpatrujące wniosek skarżącego o umorzenie zaległości alimentacyjnych nie zbadały rzeczywistych możliwości życiowych skarżącego, nie uwzględniły obiektywnie jego stanu zdrowia , ani faktu , że jedynym stałym źródłem utrzymania skarżącego jest zasiłek stały pozwalający żyć na granicy nędzy. Organy administracyjne, zdaniem skarżącego, dokonały osądu jego życia i popełnionych błędów , a nie dostrzegły , że wymaga pomocy . W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2016.1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem . Oznacza to , że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego i procesowego . Na podstawie art.134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718) Sąd przy rozstrzyganiu sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na uwadze wskazane powyżej kryterium legalności , Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 czerwca 2017 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2017 r., znak: [...] odmawiająca skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń na rzecz osób uprawnionych w postaci zaliczki alimentacyjnej w wysokości 24.990,00 zł oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 31.101,92 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust.1 i ust.2 ustawy z dnia 7 września 2007r o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2016.169). Przepis ten w ust.1 stanowi , że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe w wyniku wypłacania zaliczki, funduszu alimentacyjnego oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe w wyniku wypłacania świadczeń alimentacyjnych przez ZUS w łącznej wysokości : 1/ 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 2/ 50% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 3/ 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. W związku z tym, że organ ustalił, iż skarżący nie wywiązywał się ze swych zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż kwota bieżąco zasądzanych alimentów przez okres odpowiednio 3, 5 i 7 lat – nie było podstawy do umorzenia tych należności w oparciu o wyżej wskazana podstawę prawną. Sąd podzielił stanowisko organu w tym zakresie jako zgodne z prawem. Stanowisko to nie jest kwestionowane przez skarżącego. Z kolei ust.2 ww. przepisu stanowi , że organ właściwy wierzyciela może , na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części , odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty , uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Organy orzekające w niniejszej sprawie nie znalazły wystarczających podstaw do zastosowania w stosunku do skarżącego ulgi w postaci umorzenia należności powstałych w wyniku wypłacenia przez organ pomocowy zastępczych świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci skarżącego . Istota sporu dotyczy tego, czy organy te właściwie zinterpretowały przepis art.30 ust.2 ww. ustawy i czy właściwie oceniły stan faktyczny. Sąd podzielił stanowisko tych organów co do uznaniowego charakteru wskazanego przepisu . Postępowanie w tym zakresie , jak słusznie zauważa organ odwoławczy , musi poprzedzać wyjaśnienie okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Z postępowania przeprowadzonego w niniejszej sprawie bezspornie wynika, że skarżący ma 56 lat, wykształcenie podstawowe i jest osobą długotrwale niepracującą. Z orzeczenia lekarskiego wynika, że skarżący ma stwierdzoną czasową niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym – orzeczenie o niepełnosprawności ważne do dnia 31 października 2019r. Z treści ww. dokumentu wynika również , że skarżący jest osobą niezdolną do pracy. Od 2003 roku korzysta skarżący korzysta z pomocy społecznej – pobiera zasiłek stały w kwocie 604 zł miesięcznie ( częściowo realizowany w formie rzeczowej). Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe korzystając z centralnego ogrzewania udostępnionego przez syna. Organ I instancji przyznał , że skarżący z uwagi na stan zdrowia nie może podjąć zatrudnienia , ale – w ocenie organu odwoławczego – może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej , odpowiadające jego możliwościom psychofizycznym. Jednocześnie organ ten dostrzegł, że skarżący ma ograniczone możliwości znalezienia pracy , a mimo tego stwierdzenia - zdaniem organu – nie jest to wystarczający powód do umorzenia zadłużenia. Powinnością dłużnika jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy sytuacji materialnej, a obecna sytuacja nie ma charakteru stałego i w przyszłości może ulec zmianie. Stan faktyczny ustalony przez organy nie budzi wątpliwości , jednak ocena tego stanu dokonana przez organy orzekające , wedle których skarżący posiada potencjalne możliwości jej poprawy , w ocenie Sądu , nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Art.30 ust.2 ww. ustawy , przy rozstrzyganiu wniosku o umorzenie należności , obliguje organ do uwzględnienia sytuacji dochodowej i rodzinnej. Ocena ta winna dotyczyć aktualnej sytuacji dłużnika z uwzględnieniem jego potencjalnych możliwości w przyszłości. Organy obu instancji zasadnie ustaliły, że w aktualnej sytuacji , w jakiej znajduje się skarżący nie ma on możliwości spłaty zadłużenia , skoro sam utrzymuje się z pomocy społecznej. Organy te błędnie natomiast oceniły potencjalne możliwości poprawy tej sytuacji przez samego skarżącego w przyszłości na tyle , by mógł spłacić swoje zadłużenie. Brak jest racjonalnie uzasadnionych przesłanek dla stanowiska organów orzekających, ze osoba z podstawowym wykształceniem , od wielu lat bezrobotna , ze złym stanem zdrowia spowodowanym m.in. chorobą alkoholową , wieku ok. 60 lat jest w stanie znaleźć zatrudnienie w ogóle , a w szczególności takie zatrudnienie , które pozwoli na samodzielne utrzymanie się i spłatę zadłużenia przekraczającego kwotę 50.000 zł. Żadna , ale to żadna okoliczność stanu faktycznego ustalona przez organy w niniejszej sprawie nie uzasadnia stanowiska tych organów : ani wykształcenie , ani stan zdrowia , ani wiek skarżącego . Twierdzenie , że w przyszłości sytuacja skarżącego poprawi się na tyle , by był w stanie spłacić istniejące zadłużenie jest twierdzeniem nie tylko nieuzasadnionym , ale stojącym w oczywistej sprzeczności ze zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Co więcej , stanowisko to jest wbrew celom ustawy i celom , dla których zostały powołane organy pomocy społecznej. Sąd podzielił stanowisko skarżącego zawarte w skardze do tut. Sądu , że celem prowadzonego w niniejszej sprawie postępowania nie powinno być poszukiwanie przyczyn złej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego , ani osądzanie jego życia. Faktem jest , że skarżący jest w tak trudnej sytuacji materialnej , że obiektywnie nie jest w stanie spłacić swojego zadłużenia ani teraz , ani nie ma możliwości poprawy tej sytuacji w przyszłości. Na marginesie należy zauważyć , ze w aktach sprawy znajduje się decyzja likwidatora funduszu alimentacyjnego nr [...] z dnia 6 marca 2017r. umarzająca skarżącemu należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanych z działalnością funduszu w łącznej kwocie 45.836,49 zł. Podstawę wydanej decyzji stanowił art. 68 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2016.1518) , zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów (...) , likwidator funduszu może umorzyć (...) świadczenia z funduszu. Likwidator stwierdził , ze oceniając wiek oraz uwarunkowania zdrowotne skutkujące niepełnosprawnością i niezdolnością do pracy oraz długotrwałą biernością zawodową – jest mało prawdopodobne , by skarżący podjął zatrudnienie i aby jego sytuacja materialna i zdrowotna uległa na tyle poprawie , by umożliwiła skarżącemu w przyszłości spłatę zadłużenia . Oczywiście wskazana wyżej decyzja likwidatora funduszu alimentacyjnego nie jest wiążąca dla organów orzekających w niniejszej sprawie, ale z uwagi na podobieństwo przesłanek ustawowych z obu podstaw umorzenia tj. z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz z ustawy o świadczeniach rodzinnych , nie sposób pominąć tego dowodu w ocenie okoliczności niniejszej sprawy. Zdaniem Sądu , zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uzasadnia twierdzenie, że niemożność spłaty zadłużenia przez skarżącego ma charakter trwały. Reasumując należy podkreślić, że rozpatrując wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ został zobligowany przez ustawodawcę do badania jedynie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i niedopuszczalne jest w tym postępowaniu badanie innych okoliczności , jak na przykład przyczyn zaistniałego stanu , czy – jak określił to skarżący w niniejszej sprawie – dokonywanie osądu jego życia. Z przytoczonego wcześniej przepisu art. 30 ust. 2 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wynika, by ustawodawca uzależnił umorzenie tych należności od jakiś nadzwyczajnych, czy losowych okoliczności, jak wskazują to organy. Tym samym organy te w sposób nieuprawniony dokonały zawężenia przesłanek określonych wprost w ustawie. Uznaniowy charakter wydawanych w tym trybie decyzji oznacza, że organy zobowiązane są do wyjaśnienia w sposób konkretny, jasny i obiektywny, na jakiej podstawie i dlaczego orzekły w określony sposób. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja , jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są decyzjami dowolnymi , gdyż zostały oparte na dowolnej ocenie stanu faktycznego , przy uwzględnieniu przesłanek nie wymienionych w ustawie (brak nadzwyczajnych okoliczności , popełnione błędy życiowe , istnienie potencjalnych możliwości spłaty zadłużenia) , co narusza art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Przy ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącego o umorzenie zaległości powstałych z tytułu wypłaty na rzecz jego dzieci świadczeń w postaci zaliczki alimentacyjnej oraz z funduszu alimentacyjnego organ dokona oceny ustalonych w sprawie okoliczności stanu faktycznego mając na uwadze przedstawione wyżej stanowisko Sądu . Stosownie do art. 153 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ , którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ja decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego w zakresie wyżej opisanym , Sąd działając na podstawie art.145 § 1 pkt.1 a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art.200 i art.205 tej ustawy. Stosownie do tych przepisów w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu , który wydał zaskarżony akt , zwrot kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Do niezbędnych kosztów postępowania prowadzonego przez stronę osobiście , zalicza się poniesione przez stronę koszty sądowe , koszty przejazdów do sądu strony oraz równowartość zarobku utraconego. Sąd zasądził na rzecz skarżącego zwrot kosztów dojazdu do Sądu na rozprawę w kwocie 30 zł, zgodnie z jego wnioskiem zgłoszonym na rozprawie w dniu 21 września 2017r.