III SA/Kr 940/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Bociąga (spr.) Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Ewa Michna Protokolant sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2019 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków-Śródmieście Zachód Małgorzaty Moroń sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia świadczenia wychowawczego za nienależnie pobranego oraz orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2019 r. na podstawie art. 10 w związku z art. 2 pkt 11 oraz art. 2, art. 18, art. 25, oraz art. 28 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 104, 107 kpa i rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego ustalił, iż świadczenie wychowawcze przyznane decyzją Prezydenta Miasta z dnia [...] 2017 r., znak: [...] wypłacone na dziecko: J. M. w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w kwocie 4 000 zł. i zobowiązał P. M. do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienia liczonymi do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z [...] 2017 r. przyznano P. M. świadczenie wychowawcze na dzieci: J. M. od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. w kwocie 500 zł miesięcznie i S. M. od 3 października 2017 r. do 31 października 2017 r. w kwocie 467,80 zł i od 1 listopada 2017 r. do 30 września 2018 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. W trakcie prowadzonego postępowania ustalono, że z dniem 11 października 2017 r. K. M. uzyskała prawo do świadczenia rodzicielskiego, otrzymując z tego tytułu dochód miesięczny w wysokości 1.000 zł. W tym stanie rzeczy organ I instancji 11 września 2018 r. wszczął postępowanie administracyjne w kierunku uchylenia tej decyzji Prezydenta Miasta z dnia [...] 2017 r. odnośnie przyznanego świadczenia wychowawczego na J. M. W rezultacie tego Prezydenta Miasta decyzją z dnia [...] 2018 r., znak: [...] uchylił stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko J. M. i zaprzestano wypłaty tego świadczenia od dnia 1 września 2018 r. P. M. odwołał się od tej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze na skutek tego odwołania decyzją z [...] 2019 r. znak: [...] uchyliło decyzję organu I instancji i umorzyło postępowanie przed organem I instancji. Następnie w dniu 2 kwietnia 2019 r. zostało wszczęte postępowanie administracyjne mające na celu ustalenie wysokości nienależnie pobranego przez P. M. świadczenia wychowawczego w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. na dziecko J. M. W sprawie organ I instancji ustalił, że K. M., matka dziecka, decyzją Prezydenta Miasta [...] 2017 r., uzyskała prawo do świadczenia rodzicielskiego w kwocie 1.000 zł miesięcznie od dnia 11 października 2017 r. Świadczenie to należało więc potraktować, jako dochód uzyskany przez rodzinę. Organ I instancji dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny strony i ustalił, że dochód ten w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. wynosił 34.413,95 zł, co miesięcznie daje kwotę 2.867,83 zł. Do tak ustalonego dochodu należało doliczyć jeszcze kwotę 1 000 zł miesięcznego dochodu uzyskanego przez K. M. z tytułu uzyskania prawa do świadczenia rodzicielskiego, co dało łącznie kwotę 3.867,83 zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie kwotę 966,96 ; tym samym dochód ten przekraczał ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 800 zł. Kwota świadczenia wychowawczego wypłacona za okres od 1 stycznia 2018 do 31 sierpnia 2018 r. w kwocie po 500 zł miesięcznie na pierwsze dziecko w rodzinie tj. J. M. było świadczeniem nienależnie pobranym. Zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego co wynika z art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2019 r orzekł jak na wstępie. P. M. złożył odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że to pracownik Urzędu Miasta ponosi odpowiedzialność za zaistniałą sytuację, ponieważ w dniu 10 października 2017 r. złożył dwa wnioski przed organem I instancji, tj. o świadczenie rodzicielski, tak zwane "kosiniakowym" i o świadczenie wychowawcze. Stwierdził, że urzędnicy mieli "pełną dokumentację o naszych dochodach, iż ja niczego nie ukryłem". Strona uzyskała dwie pozytywne decyzje, co do pierwszego z w/w świadczeń w dniu 31 października 2017 r., zaś co do drugiego 17 listopada 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło argumentów P. M. i decyzją z dnia 29 lipca 2019 r. nr [...] utrzymało, zaskarżoną decyzję o zwrocie świadczenia wychowawczego, w mocy. W uzasadnieniu Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, wskazało, że z akt sprawy wynika, że P. M. w dniu 10 października 2017 r. przed organem I instancji złożył dwa wnioski, tj. o świadczenie rodzicielskie, zw. kosiniakowym dla swojej żony – K. M. i o świadczenie wychowawcze na dwójkę swoich małoletnich dzieci. Obydwa wnioski zostały załatwione pozytywnie dla strony. Kolegium podzieliło stanowisko organ I instancji, że dochód w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. wynosił 34.413,95 zł , a do tak ustalonego dochodu należało doliczyć kwotę 1000 zł miesięcznego dochodu uzyskanego przez K. M. z tytułu uzyskania prawa do świadczenia rodzicielskiego. Dochód więc w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosił 966,96 zł. Kwota ta przekracza ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 800 zł. Zatem suma świadczenia wychowawczego wypłacona za okres od 1 stycznia 2018 r. do 31 sierpnia 2018 r. w kwocie 500 zł miesięcznie na pierwsze dziecko w rodzinie tj. J. M. jest świadczeniem nienależnie pobranym, ponieważ zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego co wynika z art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Łączna kwota wypłaconego nienależnego świadczenia za osiem miesięcy wyniosła 4.000 zł. Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, a przyjęta w art. 25 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy konstrukcja "nienależnie pobranego świadczenia" jest zbieżna z regulacją zawartą w art. 30 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. I tak w orzecznictwie dotyczącym art. 30 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała - co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia. Taki pogląd, z uwagi na wskazane wyżej podobieństwo "nienależnie pobranego świadczenia" w tych ustawach, jest aktualny również w odniesieniu do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 25 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Z treści tej regulacji prawnej wynika, że uprawnienie do świadczenia wychowawczego może nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania pobieraniu nieprawnie świadczeń ustawodawca wprowadził ogólną zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Powyższe przepisy w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być niewątpliwie interpretowane ściśle. P. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję, podnosząc jak w odwołaniu, ze 10 października 2017 r. złożył wnioski o ustalenie prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, jednorazowej zapomogi finansowej z tytułu urodzenia się dziecka, prawa do zasiłku rodzinnego raz dodatków do zasiłku rodzinnego, prawa do świadczenia rodzicielskiego, prawa do świadczenia wychowawczego. Nie wprowadził organów w błąd tylko przedstawił rzeczywistą sytuację materialna swojej rodziny. Nie miał świadomości bezprawności pobierania świadczenia wychowawczego na córkę J. W konkluzji skargi wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując przy tym argumentacje zwartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r., poz. 1302, dalej jako: P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Istotę sporu w niniejszej sprawie stanowi zwrot świadczenia wychowawczego, a konkretnie niewykonanie obowiązku przez skarżącego zawiadomienia organu o zmianie dochodu rodziny. W opinii organu świadczenie wychowawcze przyznane na J. M. za okres od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. zostało pobrane przez skarżącego nienależnie. Decyzją z dnia [...] 2017 r. przyznano P. M. świadczenie wychowawcze na dwoje dzieci w tym na pierwsze dziecko J. M., w kwocie po 500 zł miesięcznie z uwagi na spełnienie kryterium dochodowego poniżej 800 zł na członka rodziny. Następnie w dniu 11 września 2018 r wszczęto postępowanie w sprawie uchylenia powyższej decyzji ze względu na przekroczenie powyższego kryterium dochodowego. Prezydent Miasta działając z urzędu decyzją z dnia [...] 2018 r. uchylił stronie prawo do świadczenia wychowawczego na J. M. i zaprzestano wypłaty tego świadczenia od 1 września 2018 r. Na skutego odwołania P. M. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] 2019 r. uchyliło powyższą decyzję i umorzyło postępowanie przed organem I instancji wskazując, że organ I instancji błędnie uchylił własną decyzję przyznającą świadczenie skarżącemu, już po zakończeniu okresu świadczeniowego gdy decyzja ta nie była już w obrocie prawnym. Skarżący na każdym etapie postepowania prowadzonego przed organami administracyjnymi, jak również w skardze złożonej do sądu konsekwentnie podnosi, że nie wprowadził organów administracyjnych w błąd w kwestii swojej sytuacji materialnej, a tym samym nie miał na celu pobierania świadczeń, które mu się nie należą. Z kolei Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2019 r. ustalił, iż świadczenie wychowawcze wypłacone na J. M. w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał P. M. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie 4 000 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło argumentów P. M. i decyzją z dnia 29 lipca 2019 r. nr [...] utrzymało, zaskarżoną decyzję o zwrocie świadczenia wychowawczego, w mocy. Zdaniem sądu organy wskazały przepisy prawa, ale nieprawidłowo oceniły działanie skarżącego odnośnie świadomości uzyskania nienależnego świadczenia na córkę. Z treści z art. 25 ust. 1 powołanej wyżej ustawy (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji), osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się, zgodnie z art. 25 ust. 2 1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania; 1a) świadczenie wychowawcze wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 7 ust. 3a; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. W art. 25 ust. 3 ustawy wskazano, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. W ocenie sądu uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, w stanie prawnym na dzień orzekania przez Kolegium, wymagało zaistnienia dwóch przesłanek: po pierwsze - świadczenie zostało przyznane lub też wypłacone, a po drugie – zaistniała jedna z okoliczności wskazanych w ustawie. W przedmiotowej sprawie miało to być: "świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w myśl art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy składa się nie tylko element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne, że uprawnienie do pobierania świadczenia ustało. Zatem "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Sąd zauważa, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że z akt administracyjnych jednoznacznie wynika, że w dniu 10 października 2017 r. skarżący złożył kilka wniosków, w tym między innymi o przyznanie świadczenia wychowawczego na dzieci, o przyznanie zasiłku rodzinnego i o przyznanie świadczenia rodzicielskiego. Wnioski zostały rozpatrzone pozytywnie. Uznanie więc świadczenia wychowawczego przyznanego na J. M. za nienależnie pobrane wymaga wykazania przez organ negatywnego zachowania świadczeniobiorcy mającego na celu uzyskanie świadczenia wychowawczego. Zdaniem sądu organ administracji powinien wykazać, że strona przedstawiając stan faktyczny niezgodnie z prawdą działała świadomie z zamiarem wywołania przekonania organu, że zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Oczywiście wprowadzenie w błąd organu przyznającego świadczenia jest działaniem celowym, jako że osoba wywołująca mylne wyobrażenie po stronie organu, ma bowiem na celu uzyskanie pomocy publicznej w postaci konkretnego świadczenia. W doktrynie prawniczej wskazuje się, że "błąd" stanowi następstwo świadomego działania osoby ubiegającej się o świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki przyznania do niego prawa. Stosując cywilistyczną konwencję pojęciową, można przyjąć, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie wnioskodawcy przyjmujące postać dolus directus lub dolus eventualis. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi podając nieprawdzie fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Jednak zdaniem sądu w niniejszej sprawie, działaniu skarżącego nie można przypisać znamiona wprowadzenia organu w błąd, tym bardziej celowego wprowadzenia w błąd. Organy orzekające w przedmiotowej sprawie uznały świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane, gdyż ich zdaniem w wyniku przyznania decyzją z 11 października 2017 r. K. M. świadczenia rodzicielskiego zmieniła się sytuacja majątkowa rodziny. Tymczasem dopiero decyzją z dnia [...] 2017 r. przyznano świadczenie wychowawcze. Z powyższej sekwencji zdarzeń i zestawienia poszczególnych dat bezsprzecznie wynika, że skarżący składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego w dniu 10 października 2017 r. nie poświadczył nieprawdy, nie wprowadził celowo w błąd organów administracyjnych, a co za tym idzie nie można przypisać mu przesłanek celowego postępowania w złej wierze. Sytuacja materialna rodziny zmieniła się dopiero po dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego. Tym samym nie została wyczerpana przesłanka subiektywna potrzeba do uznania świadczenia jako nienależnie pobrane, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie, że uprawnienie do pobierania świadczenia ustało. Trudno obciążać skarżącego negatywnymi konsekwencjami, jeżeli jego działanie było zgodne z prawem, a oświadczenia złożone w dniu 10 października 2017 r. pokrywały się z rzeczywistym stanem faktycznym i odzwierciedlały sytuację materialną rodziny skarżącego. Organ I instancji posiadał wszystkie konieczne dokumenty do obliczenia dochodu rodziny M. Zdaniem sądu nie można zarzucić skarżącemu, że nie wiedział, że "kosiniakowe" nie zostało wliczone lub że się wlicza do dochodu rodziny, a w tym względzie wszystkie dokumenty były faktycznie w urzędzie i znane organowi, więc to organ powinien w stosownym czasie podjąć konieczne działania. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ppsa, uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a także poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta, albowiem wydano je z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, które miało wpływ na wynik sprawy. Ponownie prowadząc postępowanie organ zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.