III SA/Kr 977/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2024 r. sprawy ze skargi R. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 kwietnia 2024 r. znak: 010070/680/9291532/2023 (postępowanie: 428986285) w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 stycznia 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 12 kwietnia 2024 r., znak: 010070/680/9291532/2023, postępowanie 428986285, po rozpatrzeniu odwołania od decyzji ZUS z 19 stycznia 2024 r. utrzymał w mocy ww. decyzję o odmowie przyznania R. H. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko L. D. W podstawie prawnej decyzji powołano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, ze zm.) oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421). Decyzja ta zapadła na następującym stanie faktycznym i prawnym: W decyzji z 19 stycznia 2024 r. ZUS odmówił skarżącej świadczenia wychowawczego na ww. dziecko, wskazując, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalono brak danych o okresach legalności pobytu skarżącej, które są wymagane do weryfikacji okresu uprawniającego do świadczenia. Odmówiono skarżącej przedmiotowego świadczenia ze względu na brak wyjaśnienia rozbieżności wynikających ze złożonego wniosku o świadczenie z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej z wezwania z 19 października 2023 r. i 4 grudnia 2023 r. W uzasadnieniu zaskarżonej do Sądu, opisanej na wstępie decyzji z 12 kwietnia 2024 r. organ stwierdził, że nie zostały spełnione warunki do przyznania świadczenia określone w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Zgodnie z tym przepisem prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy. Za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy uznaje się więc pobyt obywatela Ukrainy albo jego małżonka, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli: został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" - tzw. rejestr SPEC PESEL, został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 w związku z działaniami wojennymi - rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. W wyniku odczytu zapisów rejestru prowadzonego przez Straż Graniczną ustalono, iż skarżąca wjechała do Polski w dniu 26 sierpnia 2023 r. jako uchodźca wojenny z Ukrainy. Jednakże w ww. rejestrze brak jest danych o okresie legalności pobytu skarżącej w Polsce. W związku z tym organ uznał, że skarżąca nie posiada legalnego pobytu w Polsce, o którym mowa w ustawie. W tej sytuacji ZUS wzywał skarżącą do wyjaśnienie rozbieżne wynikających ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej. Mimo tych wezwań dane w rejestrze Straży Granicznej nadal nie zostały zaktualizowane w zakres okresu legalności pobytu w Polsce w odniesieniu do skarżącej. W dniu 9 kwietnia 2024 r. ZUS ponownie dokonano odczytu danych w z rejestru Straży Granicznej i ustalono, że dane o okresie legalnego pobytu w Polsce nie zostały w nim odnotowane. Wobec powyższego, zdaniem organu, brak jest podstaw do przyznania świadczenia wychowawczego na ww. okres oraz ww. dziecko. W piśmie z 11 maja 2024 r. skarżąca wniosła skargę na ww. decyzję z 12 kwietnia 2024 r. zarzucając: naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: -art. 7, 77 § 1, art. 11 i art. 80 kpa, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym bezzasadnego przyjęcia, iż pobyt małoletniego na terenie Polski należy uznać jako nielegalny, podczas gdy z akt spraw wynikają zgoła odmienne wnioski, -art. 7,76 § 3, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności pism z których wynika, iż dziecko otrzymało na terenie Polski nr PESEL jako uchodźca w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nim stwierdzonych, co w konsekwencji doprowadziło do uznania okoliczności pobytu dziecka w Polsce za nielegalny; -art. 7,77 § 1 i art. 107 § 3 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 kpa obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności niezwrócenie się przez organ do właściwej placówki Straży Granicznej celem ustalenia, czy dziecko widnieje w rejestrze jako osoba, które przekroczyła granicę polsko-ukraińską, a jeśli tak to kiedy i w konsekwencji wydanie błędnego orzeczenia w sprawie -naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 kpa polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji ZUS z dnia 19.01.2024 roku w sytuacji, gdy prawidłowe było uchylenie przedmiotowej decyzji i orzeczenie o przyznaniu dziecku prawa do świadczenia wychowawczego za okres 2023/2024 r. 2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy skarżąca należycie wykazała, iż jej ww. dziecko spełniło wszystkie ustawowe przesłanki do uzyskania prawa do wypłaty świadczenia wychowawczego za okres 2023/2024. Wskazując na powyższe zarzuty, wniesiono o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości; zwrócenie się do Placówki Straży Granicznej w Medyce z prośbą o nadesłanie dokumentacji potwierdzającej przekroczenie granicy polsko-ukraińskiej przez małoletniego w dniu 26.08.2023 roku - dla wykazania faktu legalnego przebywania przez dziecko począwszy od dnia 26.08.2023 roku w Polsce. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) dalej - p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a. Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. z uwagi na wniosek organu i brak sprzeciwu skarżącej. Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.), dalej "ustawa", obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności. Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 (ust. 1a). Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2024 r. poz. 736), dalej "uel", stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy. Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy, jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki. Uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (tj. legalnego pobytu) pozbawia obywatela Ukrainy wyjazd z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni (art. 11 ust. 2 cyt. ustawy). Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1. prowadzi Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej (art. 3 ust. 3 ustawy). Jak wynika z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy, obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - odpowiednio na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy". Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy, Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2. Zgodnie z art. 26 ust. 3c, 3g, 3h i 3i ustawy, ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i z rejestru PESEL. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, lub dziecko, na które przysługuje świadczenie, wyjedzie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku gdy osoba, o której mowa w ust. 3g, wjedzie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym wstrzymano ich wypłatę, o ile są spełnione warunki uprawniające do tego świadczenia. Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych w ww. rejestrze, co miało miejsce w kontrolowanej sprawie. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie jak zdaje się uważać organ (vide wyrok WSA w Kielcach z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 257/24, CBOSA). W postępowaniu w ww. zakresie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775, ze zm., dalej: k.p.a), ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania oraz uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z: 12 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 316/23, z 18 lipca 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 8/24, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że zarówna skarżąca jak i dziecko posiada status uchodźcy UKR (cudzoziemca, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy), w zamieszczonych w rejestrze danych o okresach legalności pobytu wskazano skarżącej i dziecka wskazano: data wjazdu do Polski – 26 sierpnia 2023 r., data utraty legalności pobytu - 4 marca 2023 r. Zgodnie z brzemieniem obowiązującego na datę wydania zaskarżonej decyzji przepisu art. 2 ust. 1 ustawy (do którego odnosi się art. 26 ust. 3b pkt 6 ustawy) - Jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. (ww. przepis sprzed nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 9 lutego 2024 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (...) (Dz. U. z 2024 r. poz. 232) pobyt ten uznawał za legalny do dnia 4 marca 2024 r. (ta data jest wskazana w zalegającym w aktach rejestrze, na który powołuje się w tej prawie organu). Organ obowiązany do prowadzenia rejestru potwierdził, że skarżąca wraz z dzieckiem posiada status "ewakuowany/uchodźca wojenny" (pismo Komendanta Placówki Straży Granicznej z 16 listopada 2023 r.). Uwzględniając powyższe okoliczności nie sposób przyjąć, że orzekające w sprawie organy mogły oprzeć swoje decyzje wyłącznie na podstawie rejestru. W ocenie Sądu, organy nie wdrożyły procedury wyjaśnienia wątpliwości, co stanowi naruszenie art. 26 ust. 3c, 3d, 3g ustawy w zw. z art. 7, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Należy również podkreślić, że skarżąca nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, tym bardziej, że sprawa ta została zainicjowana wnioskiem skarżącej. Zatem skarżąca powinna była przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, w celu wykazania przesłanek, od których spełnienia zależy wnioskowane świadczenie (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08; wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 135/23, baza CBOSA). Dla przypomnienia - zgodnie z aktualnym brzmieniem ustawy (art. 26 ust. 1 pkt 2) - obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737), co zostało potwierdzone w wyniku weryfikacji dokonanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 152), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję ZUS. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracyjny uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności w oparciu o wszelkie dostępne dokumenty ustali rzeczywisty status skarżącej i jej dziecka w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego. Wskazane wyżej uchybienia przepisom prawa przez organy administracyjne w niniejszej sprawie nie są równoznaczne z uznaniem przez Sąd, że skarżącej żądane świadczenie przysługuje. Aby to ocenić i stwierdzić, konieczne będzie przeprowadzenie ponownie postępowania dowodowego w sprawie przy uwzględnieniu wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku. Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego wskazanego w skardze, albowiem nie powziął takich wątpliwości, które uzasadniałyby przeprowadzenie dodatkowego dowodu z dokumentów (art. 106 § 3 p.p.s.a.). Mając na uwadze wskazane naruszenia, Sąd orzekając na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. (wniosek organu zawarty w odpowiedzi na skargę) na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS, orzekając jak w wyroku.