I SA/Łd 1190/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski Sędziowie Sędzia WSA Joanna Tarno Sędzia WSA Joanna Grzegorczyk – Drozda /spr./ Protokolant Asystent sędziego Jarosław Szkudlarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2010 r. sprawy ze skargi G. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i FGŚP oddala skargę. Sygnatura akt I SA/Łd 1190/10 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] roku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] roku odmawiającą G. P. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy w łącznej kwocie 11.903,89 zł. Organ ustalił, iż dnia 21 kwietnia 2010 roku zobowiązany złożył wniosek o umorzenie opisanych na wstępie należności. W uzasadnieniu wskazał, iż ma trudną sytuację materialną i zdrowotną. Podniósł, że w wyniku przeprowadzonej w 2006 operacji winien rehabilitować się do końca życia. Od 2006 roku G. P. przepracował 5 miesięcy, w pozostałym okresie korzystał ze zwolnienia lekarskiego otrzymując w tym czasie zasiłek chorobowy w wysokości 600 zł lub był zarejestrowany jako osoba poszukująca pracy. Wnioskodawca zaznaczył, iż leczył się na liczne choroby kręgosłupa. Wskazał, że wykryto u niego rzadką chorobę oczu (stożek rogówki). Z uwagi na stwierdzone schorzenie G. P. musiał dokonać zakupu soczewek za 1.200 zł oraz niejednokrotnie jechać do kliniki w W.. Na leki wnioskodawca wydawał miesięcznie od 50 do 120 zł. W okresie od października 2008 roku do czerwca 2009 roku strona przebywała na zwolnieniu lekarskim, natomiast od czerwca 2009 roku do maja 2010 roku miała przyznane świadczenie rehabilitacyjne w wysokości 600 zł miesięcznie. Od 18 marca 2009 roku do 10 kwietnia 2009 roku wnioskodawca przebywał w sanatorium. W dalszej części zobowiązany wskazał, iż od czerwca 2009 roku otrzymywał zasiłki celowe i okresowe od MOPS-u. Od tego też okresu mieszka z matką, która otrzymuje 901,13 zł miesięcznie tytułem świadczenia emerytalnego i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. G. P. podniósł, że ma trzy córki, mieszkające z byłą żoną. Aktualnie już tylko co do dwóch z nich ciąży na nim obowiązek alimentacyjny w łącznej kwocie 650 zł. Wcześniej nie regulował przedmiotowych zaległości, gdyż obowiązek alimentacyjny dotyczył wszystkich trzech córek, a alimenty na rzecz najstarszej z nich były ściągane w toku postępowania egzekucyjnego, w wyniku którego zajęte było 60% wysokości dochodu wnioskodawcy. Dodatkowo zobowiązany wskazał, iż posiada zadłużenie w A. we W., co do którego toczy się postępowanie upominawcze. Powołując się na powyższe okoliczności G. P. wskazał, iż nie był w stanie regulować powstałego zadłużenia, gdyż jego sytuacja finansowa była krytyczna i gdyby miał regulować powstałe zadłużenie to wówczas nie mógłby zaspokajać niezbędnych potrzeb życiowych swoich i swojej rodziny. Nadto ze względu na stan zdrowia nie miał możliwości otrzymywania dochodu. Organ ustalił, że wnioskodawca w okresie od dnia 30 grudnia 1999 roku do dnia 10 września 2001 roku prowadził działalność gospodarczą na podstawie zaświadczenia o wpisie nr [...] wydanego przez Prezydenta Miasta Ł.. Ustalono również, iż w dniu 30 stycznia 2004 roku skierowane zostały do [...] Urzędu Skarbowego Ł. – B. tytuły wykonawcze, które wróciły dziesięć miesięcy później z protokołem nieściągalności. Postępowanie egzekucyjne ponownie wszczęte w 2006 roku zostało umorzone postanowieniem z dnia 10 września 2007 roku. Uznano, że co prawda istnieje przesłanka nieściągalności lecz złożony został przez wnioskodawcę wniosek o świadczenie rentowe, które to postępowanie było wówczas w toku. Podkreślono również, iż wystąpienie przesłanki całkowitej nieściągalności nie obliguje ZUS do umorzenia zadłużenia. Przy tak ustalonym stanie faktycznym decyzją z dnia [...] roku organ nie uwzględnił wniosku i wydał decyzję odmowną. Dokonując analizy ustalonego stanu faktycznego organ odniósł się do uregulowań zawartych w treści art. 28 ust. 2 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek należnych od ubezpieczonych, będących płatnikami na własne ubezpieczenie (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) oraz art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 roku o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.). Pismem z dnia 7 lipca 2010 roku, nie zgadzając się z powyższą decyzją i jej uzasadnieniem, wnioskodawca zwrócił się do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując że jego rzeczywisty dochód w marcu 2010 roku wyniósł 348 zł netto, a w kwietniu 515 zł netto z uwagi na to, iż był obciążony zajęciem komorniczym. Nadto w tych miesiącach skarżący otrzymywał z MOPS-u zasiłki okresowe i celowe w wysokości 120 zł i 139 zł, tj. 259 zł za każdy miesiąc. Dodatkowo w kwietniu 2010 roku otrzymał zasiłek na pokrycie kosztów energii elektrycznej w wysokości 150 zł. Wskazał również, że Sąd Rejonowy dla Ł. – Ś. w Ł. wyrokiem z dnia [...] roku nie nałożył na niego obowiązku spłaty w ratach i pokrycia kosztów sądowych, gdyż pogrążyłoby to go w jeszcze większych długach a sytuacja G. P. nie pozwala na spłacenie tego zadłużenia. Skarżący poinformował również, że jest trzeźwiejącym alkoholikiem i od 2003 roku pozostaje pod opieką Wojewódzkiego Ośrodka Terapii i Uzależnień w Ł.. Powtórzył kwestie dotyczące wady wzroku i wszelkich kosztów z tym związanych a także kwestie dotyczące alimentów i partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania zajmowanego wraz z matką, z którą prowadzi odrębne gospodarstwa domowe. Wskazał, że oprócz stałych oraz udokumentowanych wydatków ponosi również koszty związane z wizytami u niego córek. Przytaczając powyższe okoliczności, w ocenie skarżącego, spełnia on dwa warunki umorzenia zadłużenia, tzn. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych a nadto przewlekła choroba uniemożliwia uzyskanie dochodów umożliwiających opłacenie zaległych składek. W wyniku ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem dokumentów dostarczonych wraz z odwołaniem od decyzji organ nie znalazł podstaw do zmiany decyzji. W związku z tym decyzją z dnia [...] roku organ postanowił utrzymać w mocy decyzję z dnia [...] roku odmawiającą umorzenia przedmiotowych należności. W uzasadnieniu podniósł okoliczności jak w decyzji I instancyjnej, wskazując iż przyjął dokumenty złożone przez stronę wraz z odwołaniem oraz twierdzenia zawarte w odwołaniu dotyczące sytuacji materialnej, zarobkowej i majątkowej G. P.. Oceny tej sytuacji organ dokonał w świetle art. 28 ust. 2 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych, rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku a także art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 roku o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. W uzasadnieniu organ wskazał, iż instytucja umorzenia jest instytucją wyjątkową, a decyzja w tym zakresie ma charakter uznaniowy. Zakład biorąc pod uwagę interes wnioskodawcy konfrontuje go z interesem ogólnospołecznym. Organ zauważył, że co prawda podjęcie spłaty zadłużenia może pogorszyć sytuację zobowiązanego, nie daje to jednak, w ocenie Zakładu, wystarczającej podstawy aby umorzyć istniejący dług. Kwestia natomiast tego, że strona pozostaje pod opieką Wojewódzkiego Ośrodka Terapii i Uzależnień w Ł., jako trzeźwiejący alkoholik, świadczy jedynie o istniejącym problemie, nie jest jednakże podstawą do umorzenia zadłużenia. Nie zgadzając się ze stanowiskiem ZUS zaprezentowanym w powyższej decyzji G. P. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł.. W uzasadnieniu powtórzył argumentację prezentowaną na wcześniejszych etapach toczącego się postępowania, wskazując iż zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca. Na potwierdzenie swej argumentacji podniósł, iż w wyroku z dnia [...] roku NSA wskazał, że jeżeli obowiązek zapłaty należności z tytułu zaległości powoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego do środków pomocowych państwa nie jest zgodne z interesem obywatela a tym bardziej nie jest zgodne z interesem państwa. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej odrzucenie z uwagi na powagę rzeczy osądzonej (sprawa o sygn. akt I SA/Łd 522/09), a z ostrożności procesowej – o oddalenie skargi. W uzasadnieniu podtrzymał swoje dotychczasowe argumenty. Nadto wskazał, iż okoliczności, o których mowa w niniejszej sprawie były już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym wydaniem w dniu [...] roku decyzji, od której wnioskodawca złożył skargę do sądu rozpoznaną następnie w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 522/09, która zakończyła się wydaniem wyroku oddalającego ją. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W sprawie nie nastąpiło naruszenie przepisów prawa, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Na wstępie należy zauważyć, że ustalony przez organy, w sposób wyczerpujący, stan faktyczny jest w niniejszej sprawie bezsporny. Kwestią sporną jest natomiast dokonanie oceny przedmiotowego stanu faktycznego, w wyniku której organ doszedł do przekonania, iż brak jest podstaw do umorzenia zaległości, będących przedmiotem rozpoznania. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, natomiast w przypadku, gdy ubezpieczony jest równocześnie płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Natomiast § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stanowi, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku m.in. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych lub też gdy konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Dokonując oceny wniosku należy również wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacania składek, który zgodnie z cytowanym rozporządzeniem należy rozumieć jako wystąpienie takich okoliczności, które uniemożliwiają zobowiązanemu spłatę zadłużenia, a w szczególności: 1. ubóstwo zobowiązanego, zagrażające jego dalszej egzystencji poprzez niezapełnienie minimum socjalnego w zakresie, który umożliwia spłatę powstałego zadłużenia w dłuższym okresie czasu, 2. zdarzenia losowe i klęski żywiołowe, 3. choroba zobowiązanego lub członków jego najbliższej rodziny, nad którymi osoba zobowiązana do spłaty należności sprawuje bezpośrednią opiekę, uniemożliwiająca pozyskanie dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia. Według przepisu choroba ma pozbawiać zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie Sądu jakkolwiek wiarygodnym jest twierdzenie, iż choroba skarżącego ogranicza jego możliwości dotyczące podjęcia pracy, to jednakże nie pozbawia go w ogóle możliwości jej podjęcia. Bezspornym jest, iż umorzenie zaległości z tytułu składek ma charakter wyjątkowy i należy brać pod uwagę również interes społeczny, a decyzja wydana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Jednakże to, iż w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym nie oznacza, że decyzja w tym zakresie może być dowolna. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w ten sposób, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Szczególnie trzeba o tym pamiętać wtedy, kiedy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek, ewentualnie, tak, jak w przypadku rozpoznawanej sprawy - ma odmówić obywatelowi możliwości skorzystania z prawem przewidzianych uprawnień (tak NSA w wyroku z dnia 20 marca 2007 roku, sygn. akt II GSK 345/06). Analiza treści cytowanych powyżej przepisów prowadzi do kilku wniosków, których dostrzeżenie jest istotne m.in. dla rozpoznawanej sprawy. Po pierwsze umorzenie należności z tytułu składek ubezpieczeniowych jako instytucja prawna, opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym, na co wskazuje użyte w przepisie sformułowanie "Zakład może umorzyć...". To zaś oznacza, iż nawet w przypadku gdy spełnione zostaną przesłanki, o których mowa w jednym z punktów § 3 rozporządzenia, nie obliguje to Zakładu do umorzenia należności z tytułu składek. Decyzja w tym zakresie jest pozostawiona uznaniu Zakładu. Organ rentowy może zatem odmówić umorzenia przedmiotowych należności mimo, iż np. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Po drugie okoliczności wymienione w § 3 rozporządzenia, których wystąpienie może prowadzić do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności, jest niewątpliwie wyliczeniem przykładowym, nie wyczerpującym wszystkich stanów faktycznych, które mieszczą się w zakresie hipotezy, w której zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wynika to także nader wyraźnie z użytych w przepisie słów: "...w szczególności w przypadku...". Po trzecie wreszcie wykazanie, że zaistniały okoliczności uzasadniające zwolnienie zobowiązanego z obowiązku uiszczenia należności składkowych, obciąża zobowiązanego występującego z wnioskiem o umorzenie tych należności. Omawiany przepis przesądza o tym stanowiąc: "...jeżeli zobowiązany wykaże...". Tym samym ciężarem przedstawienia faktów istotnych w sprawach o umorzenie należności składkowych, został obarczony zobowiązany. W ocenie Sądu jest to zrozumiałe biorąc pod uwagę, iż wiedzę o stanie majątkowym i sytuacji rodzinnej zobowiązanego, tj. o okolicznościach, które stanowią podstawę do ewentualnego uwzględnienia wniosku o umorzenie należności, posiada sam zobowiązany. Nie zwalnia to Zakładu z obowiązku wyjaśnienia okoliczności sprawy (art. 7 k.p.a.), jednakże inicjatywa dowodowa należy do wnioskodawcy, zaś rolą Zakładu jest przede wszystkim weryfikowanie i ocena przedstawianych przez zobowiązanego okoliczności. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych w sposób wyczerpujący przeprowadził postępowanie wyjaśniające, odnosząc się do każdego elementu składającego się na sytuację finansową, materialną , zarobkową i rodzinną skarżącego. W uzasadnieniu decyzji przedstawione zostały w sposób prawidłowy i wyczerpujący przesłanki na podstawie, których odmówiono skarżącemu umorzenia zaległości. Zakład odniósł się do wszystkich podniesionych przez niego faktów i argumentów, a ocena zgromadzonego materiału dowodowego, a w konsekwencji odmowa uwzględnienia wniosku strony, mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów i trudno zarzucić jej dowolność. Prezes ZUS zaakcentował, że rozpatrując wniosek o umorzenie Zakład bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również funduszu ubezpieczeń społecznych. Z uwagi na szczególny zakres świadczonych usług i odpowiedzialność za środki wpływające do budżetu państwa Zakład zobowiązany jest do rozpatrywania tego typu spraw ze szczególną ostrożnością, bowiem przedmiotem podlegającym decyzji są należności publicznoprawne. A zatem mając na uwadze interes wnioskodawcy kieruje się również zabezpieczeniem interesu społecznego. Na uwagę zasługuje również fakt, iż stosownie do art. 47 ustawy, na płatniku składek ciąży ustawowy obowiązek terminowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych dochodów, czy też pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności problemów. Obligatoryjność opłacania składek na ubezpieczenia społeczne dotyczy wszystkich płatników składek. Ryzyko związane z prowadzoną działalnością ponosi przedsiębiorca zarówno w trakcie jej prowadzenia jak i po zakończeniu. Organ właściwie odniósł się do przytoczonego przez skarżącego stwierdzenia NSA, iż jeżeli obowiązek zapłaty należności z tytułu zaległości powoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego do środków pomocowych państwa to nie jest to zgodne z interesem obywatela a tym bardziej nie jest zgodne z interesem państwa. Zauważył bowiem, iż ostatnia wpłata została dokonana w dniu 10 października 2007 roku i w okresie otrzymywania zasiłków z MOPS-u skarżący nie wpłacił żadnej kwoty tytułem spłaty zadłużenia. Nie wystąpiła zatem sytuacja, o której mowa w przytoczonym stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Trudno odmówić słuszności stanowisku organu, który wskazuje, iż sytuacja skarżącego jest niewątpliwie ciężka jednakże, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności w sprawie (wiek, fakt nie bycia niezdolny do pracy) nie jest wykluczone, iż w przyszłości ulegnie poprawie, co umożliwiłoby uregulowanie istniejących należności. Umorzenie zadłużenia, powstałego na skutek nie wywiązywania się przez stronę z ciążącego na niej obowiązku terminowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy w okresie prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, ostatecznie uniemożliwiłoby w przyszłości, w przypadku poprawienia się sytuacji zarobkowej, finansowej i majątkowej zobowiązanego, odzyskanie powstałej zaległości chociażby w najmniejszym stopniu. Jest to tym istotniejsze, iż należności te mają znaczenie w skali ogólnospołecznej. Reasumując, prowadzone w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe i dokonana na tej podstawie ocena stanu faktycznego, przeprowadzone zostały poprawnie, a organy podatkowe w sposób pełny i wyczerpujący uzasadniły swoje stanowisko w wydanych w sprawie decyzjach. Przepisy o umarzaniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z art. 32 cytowanej ustawy, stosuje się odpowiednio do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także do składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wniosek organu o odrzucenie rozpatrywanej skargi jest chybiony. Zgłaszając go organ powołał się, iż w tożsamym stanie faktycznym w stosunku do skarżącego zapadł już wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. (I SA/Łd 522/09), a zatem zachodzi powaga rzeczy osądzonej. W okresie rozpoznawania cytowanej sprawy stan faktyczny był nieco odmienny od aktualnego. Na G. P. ciążył bowiem wówczas obowiązek alimentacyjny w stosunku do trzech córek. Obecnie obowiązek ten dotyczy już tylko dwóch młodszych córek. Nadto, mieszkając z matką, prowadził z nią wspólne gospodarstwo domowe i był na jej utrzymaniu, gdyż otrzymywany zasiłek chorobowy w całości przeznaczał na leki i alimenty. W aktualnym stanie faktycznym skarżący nadal zamieszkuje z matką lecz nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Nie wspominał wówczas o chorobie oczu. Mając powyższe na uwadze, oraz fakt że organ obowiązany jest oceniać sytuację strony na dzień wydania decyzji, wniosek ZUS o odrzucenie skargi jest bezzasadny. Z powyższych przyczyn, w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zmianami), należało orzec jak w sentencji wyroku. Sz.Ch.