I SA/Łd 1388/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Janicki, Sędziowie Sędzia WSA Paweł Kowalski (spr.), Asesor WSA Cezary Koziński, Protokolant asystent sędziego Tomasz Furmanek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2006 roku sprawy ze skargi R. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w opłacie skarbowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz strony skarżącej kwotę 175 (sto siedemdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. odmówił stwierdzenia nadpłaty w opłacie skarbowej uiszczonej przez adwokata R. G. w wysokości 15 złotych od oryginału upoważnienia do obrony P. P.. Organ ustalił następujący stan faktyczny sprawy: Upoważnienie do obrony złożono do akt sprawy prowadzonej przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego Ł.. W dniu [...] organ wezwał adwokata do uzupełnienia tego upoważnienia poprzez wniesienie opłaty skarbowej w wysokości 15 złotych. W dniu 19 maja 2005 roku opłatę uiszczono, a w dniu 23 maja 2005 roku R. G. wniósł o zwrot nadpłaty w opłacie skarbowej jako nienależnej. Od tej decyzji podatnik odwołał się w dniu 29 sierpnia 2005 roku wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie: - art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 września 2000 roku o opłacie skarbowej (tekst jedn. Dz. U. z 2004 roku, Nr 253, poz. 2532 ze zm.) wraz z treścią załącznika "Szczegółowy wykaz przedmiotów opłaty skarbowej, stawki oraz zwolnienia, Cześć V: Dokumenty, rubryka 4: Zwolnienia – pkt 3 poprzez bezpodstawne uznanie, że od obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej zwolnione są jedynie odpisy i wypisy dokumentów stwierdzających ustanowienie pełnomocnika w sprawach karnych, karno – skarbowych, dyscyplinarnych oraz w sprawach o wykroczenia, co pozostaje w sprzeczności z brzmieniem tego przepisu; - art. 1 ust. 1 pkt 2 ppkt a ustawy o opłacie skarbowej w zw. z art. 83 i 87 k. p. k. poprzez mylne przyjęcie, że upoważnienie do obrony jest dokumentem stwierdzającym ustanowienie pełnomocnika w rozumieniu tego przepisu i w konsekwencji jako pełnomocnictwo podlega opłacie skarbowej. Podatnik wskazał, że organ błędnie przyjął, iż upoważnienie do obrony podlega opłacie skarbowej przewidzianej dla dokumentów stwierdzających udzielenie pełnomocnictwa. Zakwestionował wykładnię pkt 3 działu V załącznika do ustawy o opłacie skarbowej zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Podniósł, że zwolnieniu od obowiązku uiszczania tej opłaty podlegają nie tylko wypisy i odpisy wymienionych tam dokumentów, ale także ich oryginały. Podkreślił, że błędna interpretacja wynika z niedokładności ustawodawcy. Wobec tego literalna wykładnia powyższych przepisów nie jest wystarczająca i należy sięgnąć po wykładnię celowościową i systemową. Nadto zarzucono organowi, że utożsamia instytucję pełnomocnictwa procesowego z instytucją obrońcy, ustanawianego na postawie upoważnienia do obrony. Upoważnienie to, jako nie wymienione w przepisach ustawy, nie podlega obowiązkowi podatkowemu w zakresie opłaty skarbowej. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygniecie organu pierwszej instancji. Podniesiono, że upoważnienie do obrony jest pełnomocnictwem, jakkolwiek pełnomocnictwem szczególnego rodzaju, którego specyfika jest uzasadniona charakterem postępowania karnego. Okoliczności tej nie zmienia fakt, iż k. p. k. rozróżnia pełnomocników i obrońców. Status obrońcy ma charakter przedstawicielski. Dokument stwierdzający ustanowienie obrońcy nie podlega zwolnieniu od obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej. Jedynie bowiem wypisy i odpisy dokumentów stwierdzających ustanowienie pełnomocnika korzystają z tego zwolnienia. Przepis jest jasny i nie wymaga interpretacji. Powyższe rozstrzygniecie stało się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia [...]. Wnosząc o jego uchylenie zarzucono mu naruszenie art. 1 ust. 1 pkt 2 ppkt a ustawy o opłacie skarbowej w zw. z art. 83 i 87 k. p. k. poprzez mylne przyjęcie, że upoważnienie do obrony jest dokumentem stwierdzającym ustanowienie pełnomocnika w rozumieniu tego przepisu i w konsekwencji jako pełnomocnictwo podlega opłacie skarbowej. Podatnik wskazał, że instytucje pełnomocnika oraz obrońcy różnią się znacząco. Inny jest tryb ich powoływania oraz zakres działania. W szczególności wskazał, że obrońca może zostać ustanowiony również ustnie do protokołu. W ocenie skarżącego nie ma podstaw prawnych by obciążać dokument upoważnienia do obrony opłatą skarbową, ponieważ przepis ustawy nie wymienia tego dokumentu jako podlegającego opłacie. Podkreślił zakaz interpretacji rozszerzającej przepisów prawa podatkowego. Wyjaśniając rozdzielność obydwu spornych instytucji zaakcentował treść art. 556 § 4 k. p. k. W odpowiedzi na skargę z dnia 9 grudnia 2005 roku Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie powołując się na treść uzasadnienia decyzji organu odwoławczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, a zaskarżona decyzja narusza prawo. Istota sporu sprowadza się w niniejszej sprawie do poprawnego rozróżnienia instytucji pełnomocnictwa procesowego od instytucji upoważnienia do obrony oskarżonego w postępowaniu karnym. Instytucje te nie są tożsame. Zgodnie z dyspozycją art. 91 k. p. c. pełnomocnictwo procesowe stanowi umocowanie do zastępowania strony w procesie przed Sądem. Co do zasady zakres jego jest szeroki - służy ono do dokonywania za stronę wszelkich czynności w postępowaniu sądowym. Pełnomocnikiem procesowym może być adwokat, radca prawny, rzecznik patentowy, a także inne osoby powiązane ze stroną umową zlecenia, współuczestnictwa, umową o pracę, węzłem małżeńskim lub stosunkiem pokrewieństwa oraz przedstawiciel organizacji społecznej lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 87 k p. c.). Pełnomocnictwa udziela się na piśmie i zostaje ono załączone do akt sprawy. Umocowanie do wykonywania wszelkich czynności procesowych za stronę oznacza, że skutki działania pełnomocnika obciążają tego, kto go ustanowił, bez względu na to, czy pozostają one dla strony korzystne, czy też nie. Na stronie spoczywa bowiem ciężar właściwego wyboru pełnomocnika (art. 95 § 2 k. c.). Pełnomocnik procesowy może występować we wszelkich postępowaniach toczących się przed Sądem powszechnym, gdzie reprezentowany występuje w charakterze strony (powoda, pozwanego, wnioskodawcy, itd.). Tak zakreślona instytucja pełnomocnictwa występuje również szczątkowo w postępowaniu karnym, w którym strony inne niż oskarżony mają prawo występować przez pełnomocnika (art. 87 § 2 k. p. k.). Przepis ten w sposób jasny wyłącza spod swojej dyspozycji osobę oskarżonego. Nie ma on zatem uprawnienia do ustanowienia pełnomocnika procesowego. Oskarżony w postępowaniu karnym jest najistotniejszą stroną w tym znaczeniu, że bez sporządzenia aktu oskarżenia nie nastąpi wszczęcie postępowania karnego przed Sądem. Znaczenie pozycji procesowej oskarżonego w procesie karnym wyraża się szeregiem egzekwowalnych przymusem państwowym obowiązków, a także katalogiem praw gwarantujących oskarżonemu rzetelność tego procesu. Jednym z nich jest uprawnienie do posiadania obrońcy, tj. podmiotu prowadzącego obronę w procesie. Instytucja obrońcy została zastrzeżona tylko i wyłącznie dla osoby oskarżonego (także obwinionego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia). Dla prowadzenia obrony oskarżonego konieczne jest, by oskarżony udzielił obrońcy upoważnienia do obrony. Jednakże katalog osób, które mogą pełnić tę funkcję nie jest tak szeroki jak zakres podmiotowy pełnomocników procesowych. Przymioty osoby, która ma uprawnienie do występowania w roli obrońcy są reglamentowane ustawowo. Obrońcą bowiem może być jedynie adwokat (art. 82 k. p. k.). W odróżnieniu od pełnomocnictwa, które udzielone zostaje zawsze osobiście i na piśmie, upoważnienie do obrony można udzielić ustnie do protokołu. Również i inna osoba może dokonać tej czynności na rzecz oskarżonego (art. 83 k. p. k.). Już z powyżej przedstawionych powodów nie sposób utożsamiać pełnomocnictwa z upoważnieniem do obrony. Lecz są i dalsze różnice. Najistotniejszą jest ta, że w postępowaniu karnym nie znajduje w pełni zastosowania zasada, iż reprezentowany ponosi w pełni odpowiedzialność za wybór i działania przedstawiciela procesowego. Sąd w postępowaniu karnym ma przecież obowiązek działania z urzędu i samodzielnie gromadzi materiał dowodowy, w myśl zasad prawdy obiektywnej oraz bezpośredniości. Trafność spostrzeżeń, rzetelność przygotowanego do sprawy obrońcy działa na korzyść oskarżonego, jednak immanentną cechą postępowania karnego jest przyjęcie zasady domniemania niewinności. Dopóty to domniemanie nie zostanie w sposób niewątpliwy obalone, dopóty Sąd nie może stanowczo orzec o winie oskarżonego. Przejawem zasady domniemania niewinności oraz gwarancji rzetelności procesu karnego jest m. in. katalog sytuacji, w których uczestnictwo obrońcy jest w postępowaniu obligatoryjne (art. 79 k. p. k.). Takiej regulacji nie znajduje się w żadnym innym postępowaniu. Zawsze bowiem ocena w zakresie konieczności korzystania z pomocy pełnomocnika procesowego należy do strony Dlatego też pozycja obrońcy jest zgoła odmienna od zadań pełnomocnika np. w postępowaniu cywilnym, gdzie obie strony przytaczają twierdzenia i dowody na ich poparcie, a rola Sądu sprowadza się do ich należytej oceny pod kątem obowiązującego prawa. Znaczenie obrony jest z reguły z punktu widzenia oskarżonego o wiele istotniejsze niż uczestnictwo pełnomocnika w innych postępowaniach w tym sensie, że w procesie karnym Sąd rozstrzyga o winie oskarżonego. Prawomocne skazanie zaś rodzi szereg konsekwencji często skutkujących ograniczeniem w dysponowaniu istotnymi dobrami osobistymi, z których najcenniejsza to wolność osobistej oskarżonego. Przenosząc wszystkie powyższe rozważania na grunt prawa podatkowego i ustawy o opłacie skarbowej należy podkreślić, że założeniem procesu karnego jest szeroki dostęp do instytucji obrony. Jego wyrazem jest także istnienie obrony obowiązkowej. Dlatego za nieracjonalne należałoby uznać wszelkie ograniczenia w tym zakresie płynące ze strony innych aktów prawnych dotyczących tej instytucji. Właśnie te spostrzeżenia należy mieć nieustannie na uwadze dokonując wykładni przepisów ustawy o opłacie skarbowej. Wobec tego przechodząc do interpretacji przepisów tej ustawy, trzeba stanowczo odrzucić pogląd, iż celem ustawodawcy było wprowadzenie jakichkolwiek barier (tu: fiskalnych) w dostępie do instytucji obrońcy. Świadczy o tym również fakt, że przepisy dotyczące stawek opłaty skarbowej nie przewidują żadnej stawki tej opłaty dla upoważnienia dla obrony. W Części V Załącznika do ustawy przewidziano jedynie stawkę 15 złotych dla dokumentu w postaci ustanowienia pełnomocnika (dokument pełnomocnictwa). Wobec braku tożsamości instytucji i dokumentu pełnomocnictwa oraz instytucji obrony i upoważnienia do obrony Sąd wywodzi, iż nie istnieje podstawa prawna do pobierania opłaty skarbowej od upoważnienia do obrony. Mając na uwadze zasadę konstytucyjną przewidującą, iż obowiązek podatkowy może mieć umocowanie jedynie w ustawie należy stanowczo stwierdzić, ze brak jest jakiegokolwiek ustawowego obowiązku uiszczenia tej opłaty od tego rodzaju dokumentu (art. 217 Konstytucji RP). Warto nadto zaznaczyć, że przy braku ustanowienia ustawowego obowiązku podatkowego w zakresie upoważnienia do obrony jednocześnie zawarto w katalogu zwolnień od opłaty skarbowej umieszczonym w tej samej ustawie zwolnienie dla "dokumentów stwierdzających ustanowienie pełnomocnika oraz ich wypisów i odpisów: - odpisy i wypisy w sprawach karnych". Sformułowanie to jest niezwykle niejasne i wprowadza w błąd. Po pierwsze – nie sposób ustanowić zwolnienie od obowiązku, który nie istnieje. Po wtóre – trudno uznać, że celem ustawodawcy było ustanowienie zwolnienia od odpisów i wypisów z pominięciem oryginału upoważnienia do obrony. Dlatego też zdaniem Sądu przepisy ustawy o opłacie skarbowej nie wprowadzają obowiązku uiszczania tej opłaty od dokumentu upoważnienia do obrony. Brak jest zatem w obowiązującym stanie prawnym ustawowych podstaw do pobierania tej opłaty. Wobec powyższego, Sąd uznając, iż zaskarżona decyzja dotknięta jest naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przesądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 135, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.