I SA/Łd 201/12

Dnia 22 maja 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Bogusław Klimowicz po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2012 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie określenia za grudzień 2005 roku kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku od towarów i usług do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy postanawia: odmówić skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. I SA/Łd 201/12 UZASADNIENIE Pismem z dnia [...] r. J. M. reprezentowany przez adwokata J. S wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. w przedmiocie określenia za grudzień 2005 roku nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku od towarów i usług do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. W skardze zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. We wniosku skarżący wskazał, że mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną D., synem J., córką M. oraz wnuczkiem M.. Skarżący oraz jego żona i syn prowadzą działalność gospodarczą i osiągają z tego tytułu dochody w wysokości odpowiednio: 1.800 zł, 2.000 zł i 2.200 zł miesięcznie. Skarżący oświadczył, że jest właścicielem trzech działek budowlanych o powierzchni: 1.000 m2 w K., 1.000 m2 w miejscowości C. i 700 m2 w miejscowości C., a także samochodu osobowego Ford Galaxy z 2000 r. oraz busa transportowego Volkswagen z 2003 r., nie posiada innego majątku ani oszczędności. Jego syn natomiast jest właścicielem działki budowlano-rolnej o powierzchni 5.800 m2. Ponadto wnioskodawca wskazał, że miesięcznie ponosi następujące koszty utrzymania: spłata kredytu, którego rata wynosi 1.760 zł, dostawa wody i odprowadzanie ścieków – 50 zł, dostawa energii elektrycznej – 60 zł, koszty ogrzania budynku 500 zł, należności za usługi telefoniczne – 500 zł oraz koszty wyżywienia 2.500 zł. Uzasadniając wniosek skarżący podał, że wniósł skargi na dziewięć decyzji. Suma należnych opłat sądowych w tych sprawach wynosi przeszło 6.500 zł., a kwota ta znacznie przewyższa możliwości finansowe skarżącego. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: nadesłanie: wyciągów z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę i syna rachunków bankowych, w tym również rachunków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą za okres ostatnich 3 miesięcy, przedstawienia deklaracji podatkowych potwierdzających wysokość wykazanych we wniosku dochodów z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego, jego żonę i syna, a także wyjaśnienia przyczyny braku osiągania dochodu przez córkę – M. M., a także udokumentowania wykazanej we wniosku kwoty wydatków przeznaczanych miesięcznie na opłaty za rachunki telefoniczne w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy prawa pomocy. Z nadesłanych dokumentów źródłowych, a także dokumentów załączonych do akt sprawy o sygn. I SA/Łd 1481/11, wynika, że skarżący wspólnie z żoną, synem, córką i wnuczkiem prowadzi gospodarstwo domowe, którego źródłem utrzymania jest działalność gospodarcza żony skarżącego i jego syna, przynosząca miesięczny dochód w wysokości 4.200 zł brutto. Skarżący aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej, gdyż jak oświadczył - działalność tę zlikwidował z dniem 30 grudnia 2011 r., ponieważ przynosiła straty. Od dnia 21 grudnia 2011 r. skarżący przebywa na zwolnieniu lekarskim, które trwa nadal. W skład majątku wnioskodawcy wchodzą trzy nieruchomości budowlane i dwa samochody. Syn skarżącego pozostaje właścicielem odrębnej nieruchomości. Jednocześnie ze złożonych oświadczeń skarżącego i wskazanych powyżej dokumentów wynika, że miesięczne koszty związane z utrzymaniem budynku (opłaty za wodę, energię oraz ogrzewanie) wynoszą 610 zł. Ponadto rodzina ponosi koszty wyżywienia w wysokości 2.500 zł i spłaca kredyt, którego miesięczna rata wynosi 1.760 zł. W 2010 roku dochód żony skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zamknął się kwotą 19.811 zł, dochód skarżącego wyniósł 54.326 zł, dochód jego syna zamknął się kwotą 54.348 zł, zaś jego córka uzyskała dochód w wysokości 15.979 zł. Z deklaracji VAT-7 wynika przy tym, że z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej osobiście skarżący uzyskał w listopadzie 2011 roku przychód rzędu 3.000 zł, zaś jego przychód za październik wyniósł 2.356 zł. Z kolei w grudniu 2011 r., jak wynika z księgi przychodów i rozchodów, skarżący osiągnął dochód w wysokości 10.801,34 zł. Natomiast działalność gospodarcza prowadzona przez żonę skarżącego w listopadzie przyniosła przychody w wysokości 348.722 zł, w październiku przychód wyniósł 62.836 zł. Ponadto w 2011 roku żona skarżącego z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej osiągnęła dochód w wysokości 10.020,22 zł, a skarżący uzyskał dochód także z tego tytułu w wysokości 11.568,34 zł. Analiza nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony za ostatnie 3 miesiące dowodzi przy tym, że salda na tych rachunkach wykazują wartości dodatnie. W tym względzie zwraca szczególną uwagę fakt, że w okresie występowania ze skargą z dnia [...] roku, a zarazem z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych (tj. w okresie od 15 stycznia do 31 stycznia 2012 r.), saldo dostępne na rachunku bankowym skarżącego w Banku A w P. stanowiło kwotę ok. 1.831 zł, na rachunku prowadzonym przez Bank B SA wynosiło 11.375,83 zł (według stanu na dzień 12 stycznia 2012 r. – skarżący nie załączył zestawienia wszystkich operacji, pomijając stronę drugą wydruku obejmującą powyższy okres). Natomiast na rachunku należącym do żony skarżącego saldo wynosiło odpowiednio: 13.332,62 zł (na dzień:15 stycznia 2012 r.) i rosło do kwoty 34.658 zł (na dzień: 31 stycznia 2012 r.). Aktualnie saldo dostępne na rachunku żony skarżącego zamyka się kwotą 36.743,80 zł (na dzień 6 marca 2012 r.). Podkreślić przy tym należy także, iż nadesłane faktury za telefony nie odzwierciedlają wykazanej kwoty wydatków na ten cel w wysokości 500 zł miesięcznie. Wątpliwości budzi przy tym oświadczenie skarżącego w kwestii niepozostawania z nim we wspólnym gospodarstwie domowym córki M.. W ocenie Sądu skarżący w żadnej mierze skarżący nie udokumentował tego faktu, nie złożył także wyjaśnień w tej kwestii, oświadczając uprzednio, że dzieci (córka M. i syn J.) prowadzą wraz z nim wspólne gospodarstwo domowe (oświadczenie zawarte w rubryce 6, 8 i 10 urzędowego formularza PPF). Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Pismem z dnia 20 kwietnia 2012 r. skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia zarzucając naruszenie szeregu przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 14 marca 2012 r., poz. 270.) powoływanej dalej w skrócie, jako: "p.p.s.a." Strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że referendarz sądowy naruszył art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., bowiem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, pomimo że skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący podniósł, że on sam i jego bliscy utrzymują się z dochodów z działalności gospodarczej. Wysokość tych dochodów nie pozwala jednak na utrzymanie rodziny i pokrycie kosztów postępowania. Skarżący nie posiada majątku ani oszczędności, które pozwoliłyby uregulować te należności. Zdaniem pełnomocnika skarżącego odmawiając uwzględnienia wniosku pominięto szereg okoliczności. Przede wszystkim nie uwzględniono, iż w październiku i w listopadzie 2011 r. przychód skarżącego wyniósł odpowiednio 2.356 zł i 3.017 zł. Pełnomocnik podkreślił, że suma opłat sądowych znacząco przewyższa te wartości. Ponadto nie wzięto pod uwagę, że skarżący nie posiada oszczędności. Autor sprzeciwu podniósł ponadto, że nieruchomości należące do skarżącego zostały zajęte przez organy podatkowe, co uniemożliwia ich zbycie i poniesienie opłat sądowych. Pominięto także, że samochód Volkswagen Transporter jest używany przez skarżącego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, więc jego sprzedaż uniemożliwiłaby stronie osiąganie jakichkolwiek dochodów. Pełnomocnik skarżącego oświadczył, że suma ponoszonych przez skarżącego kosztów, wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, wynosi 5.370 zł. Na podaną kwotę składają się wydatki na spłatę kredytu, dostawę wody i odprowadzanie ścieków, dostawę energii elektrycznej, ogrzewanie budynku, usługi telefoniczne oraz wyżywienie. Porównanie tej kwoty z dochodami skarżącego świadczy, zdaniem autora sprzeciwu, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego. W ocenie pełnomocnika referendarz sądowy dokonał niewłaściwej wykładni art. 199 p.p.s.a., gdyż z przywołanego przepisu wywiódł, że obowiązkiem strony jest partycypacja w kosztach postępowania, nawet, jeśli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem koniecznego utrzymania, a obowiązkiem strony jest poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Zdaniem pełnomocnika powyższe wnioski są sprzeczne z istotą prawa pomocy. Zdaniem pełnomocnika zaskarżone postanowienie zostało wydane również z naruszeniem konstytucyjnej zasady prawa do sądu, wynikającej z art. 45 Konstytucji RP. Pełnomocnik stwierdził, iż zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie panuje zgodność, że przesłanki ekonomiczne nie powinny zamykać drogi do rzetelnego procesu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Wobec treści sprzeciwu, a przede wszystkim z uwagi na sformułowane w nim zarzuty naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego oraz żądanie uchylenia zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego, należy przypomnieć, że sprzeciw o którym stanowi art. 259 § 1 P.p.s.a. nie jest typowym środkiem odwoławczym, który może być traktowany analogicznie jak zażalenie. Jego wniesienie nie powoduje poddania orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego, ocenie sądu, ale w myśl art. 260 P.p.s.a. powoduje utratę mocy przez to orzeczenie i przejęcie sprawy do rozpoznania przez sąd. Konsekwencją takiej natury sprzeciwu jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego", bowiem na skutek wniesienia sprzeciwu to zadaniem sądu jest samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa" (por. postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2011 r. sygn. akt II FZ 195/11 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Rozpoznając "od nowa" wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd nie ocenia, czy referendarz sądowy dopuścił się naruszenia prawa i czy dokonał właściwej oceny okoliczności przedstawionych we wniosku. Jeśli Sąd uzna, że wniosek zasługuje na uwzględnienie, to przyznaje prawo pomocy w zakresie wynikającym z wniosku lub węższym. Przed przystąpieniem do wyjaśnienia tych przesłanek i ich oceny, z uwagi na podniesiony w sprzeciwie zarzut naruszenia art. 199 P.p.s.a. należy wyjaśnić, że stosownie do powołanego przepisu to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od tej zasady i jako taka jest stosowana wyjątkowo, gdy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, co w rozumieniu art. 245 § 3 P.p.s.a. oznacza, że żąda przyznania prawa pomocy w części. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z 10 października 2011 r. sygn. akt II FZ 536/11 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W ocenie Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy w rozpoznawanej sprawie jest niezasadny. Skarżący nie wykazał bowiem w sposób wiarygodny i rzetelny, iż spełnił ustawowe przesłanki uzasadniające przyznanie tej pomocy. Porównanie wysokości miesięcznych kosztów utrzymania (5.370 zł), o których pisze autor sprzeciwu z wysokością obrotu, który skarżący osiągnął w październiku i listopadzie 2011 r. (2.356 zł i 3.017 zł), świadczy zdaniem Sądu nie tyle o tym, że skarżący nie jest w stanie uiść kosztów postępowania w niniejszej sprawie, ile że oświadczenie skarżącego na temat jego sytuacji majątkowej jest niewiarygodne. Zestawienie wysokości kosztów utrzymania z wysokością przychodu za w/w miesiące prowadzi do wniosku, iż skarżący ponosi wydatki niemal dwukrotnie przewyższające przychody. Oznacza to, że wysokość tych wydatków została zawyżona, bądź, że skarżący uzyskuje wyższe dochody lub posiada oszczędności, których nie ujawnił we wniosku. Istnieje również uzasadnione przypuszczenie, że oprócz skarżącego wydatki na utrzymanie mieszkania i jedzenie (2.500 zł) ponoszą oprócz skarżącego również inne osoby, które prowadzą z nim wspólne gospodarstwo domowe, a w konsekwencji, że wydatki skarżącego są znacznie niższe. Podkreślić przy tym należy także, iż nadesłane faktury za telefony nie odzwierciedlają wykazanej kwoty wydatków na ten cel w wysokości 500 zł miesięcznie. Wniosek o przyznanie prawa pomocy jest niewiarygodny również w zakresie osób, które pozostają ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Wątpliwości budzi przy tym oświadczenie skarżącego w kwestii niepozostawania z nim we wspólnym gospodarstwie domowym córki M.. W żadnej, bowiem mierze skarżący nie udokumentował tego faktu, nie złożył także wyjaśnień w tej kwestii, oświadczając uprzednio, że dzieci (córka M. i syn J.) prowadzą wraz z nim wspólne gospodarstwo domowe (oświadczenie zawarte w rubryce 6, 8 i 10 urzędowego formularza PPF). W ocenie Sądu przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawia również analiza wyciągów z rachunku bankowego skarżącego. W okresie występowania ze skargą z dnia 16 stycznia oraz wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych salda kont bankowych skarżącego oraz jego żony są dodatnie. Z wyciągu z rachunku w Banku B za okres od 15 stycznia do 31 stycznia 2012 r. wynika, że skarżący posiadał środki w wysokości 11.375,83 zl (według stany na 12.01.2012 r. – skarżący nie załączył zestawienia wszystkich operacji, pomijając stronę drugą wydruku obejmującego powyższy okres), zaś saldo środków dostępnych w Banku A w P. wynosiło 1.831 zł. Natomiast na rachunku należącym do żony skarżącego saldo wynosiło odpowiednio: 13.332,62 zł (na dzień: 15 stycznia 2012 r.) i rosło do kwoty 34.658 zł (na dzień: 31 stycznia 2012 r.). Aktualnie saldo dostępne na rachunku żony skarżącego zamyka się kwotą 36.743,80 zł (na dzień 6 marca 2012 r.). Wartości te zdaniem Sądu bezsprzecznie wskazują, iż skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odnośnie konieczności spłaty zaciągniętego kredytu w wysokości 31.300 zł Sąd zwraca uwagę, iż skarżący chcąc uzyskać, a następnie spłacać kredyt, winien uprzednio wykazać odpowiednio wysoką zdolność kredytową, czyli zdolność do terminowej spłaty zadłużenia wraz z towarzyszącymi mu kosztami dodatkowymi i konieczne było wykazanie odpowiedniego zabezpieczenia wierzytelności wobec banku, to trudno uznać, aby nie miał on zabezpieczonych innych należności związanych z utrzymaniem rodziny, czy z prowadzoną działalnością gospodarczą i rolną, w tym ewentualnych kosztów postępowania (postanowienie NSA z dnia 31 sierpnia 2011 r. sygn. akt I FZ 248/11). Podsumowując Sąd stwierdza, iż całkowicie niezasadne pozostaje również stanowisko skarżącego, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd, albowiem przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania, których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, winien zatem rozważyć możliwość zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z 18 maja 2012 r., sygn. akt I OZ 331/12). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a orzeczono jak w sentencji. P.Z-C.