I SA/Łd 23/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Sędzia WSA Joanna Grzegorczyk-Drozda po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z 14 marca 2016 r., I SA/Łd 23/16 wydanego w przedmiocie wniosku P. M. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. Nr [...], UNP:[...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności jako byłego członka zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 i 2010 roku oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych za poszczególne miesiące 2010 i 2011 roku wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. P. M. M. wystąpił 8 grudnia 2015 r. ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z [...] r. orzekającą o jego odpowiedzialności jako Prezesa Zarządu za zaległości podatkowe spółki A. w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 i 2010 r. oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych za poszczególne miesiące 2010 i 2011 r. wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami postępowania egzekucyjnego. W skardze zawarto wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek ten został następnie rozszerzony o żądanie ustanowienia fachowego pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego J. W.. We wniosku oraz informacjach i dokumentach nadesłanych w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżący wyjaśnił, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada majątku, przebywa w mieszkaniu żony, z którą jest w separacji, a utrzymuje się z pracy (wynagrodzenie miesięczne w wysokości 2.337 zł netto) oraz z umów zlecenia (500 zł netto miesięcznie). Z nadesłanych wyciągów z rachunku bankowego wynika, że wnioskodawca ponosi część kosztów utrzymania mieszkania, to jest: opłaty za prąd, telewizję i internet (łącznie ok. 190 zł). Z oświadczenia wnioskodawcy wynika ponadto, że wydaje ok. 240 zł miesięcznie na leczenie (choruje na nadciśnienie, cukrzycę i depresję), przy czym w tym zakresie często korzysta ze wsparcia syna. Skarżący nadesłał także ugodę sądową z 18 grudnia 2015 r., w której zobowiązał się łożyć do rąk swojej żony, tytułem przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, kwotę po 1.700 zł miesięcznie, a także do uiszczenia 15.300 zł na rzecz żony tytułem wyrównania świadczenia alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia do 31 grudnia 2015 r. w 30 równych ratach po 510 zł miesięcznie. Dodatkowo z tytułu umowy o kredyt konsolidacyjny skarżący obciążony jest obowiązkiem spłaty rat w wysokości 718 zł miesięcznie. Wnioskodawca wskazał również, że 15 stycznia 2016 r. organ podatkowy dokonał zajęcia jego wynagrodzenia za pracę oraz rachunku bankowego na kwotę blisko 300.000 zł. Starszy referendarz sądowy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), postanowieniem z 14 marca 2016 r. uwzględnił częściowo wniosek skarżącego zwalniając go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz oddalił wniosek w zakresie ustanowienia pełnomocnika procesowego. W uzasadnieniu referendarz uznał, że skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania, dlatego, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W odniesieniu do wniosku o ustanowienie radcy prawnego z urzędu referendarz zwrócił uwagę, że w aktach administracyjnych sprawy znajduje się pełnomocnictwo udzielone przez skarżącego radcy prawnemu J. W. do reprezentowania strony miedzy innymi w sprawach sądowoadministracyjnych dotyczących jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki A.. W tej sytuacji referendarz uznał, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z radcą prawnym pochodzącym z wyboru, a jego wniosek o ustanowienie tego samego pełnomocnika w ramach prawa pomocy stanowi nadużycie prawa, a tym samym jest niedopuszczalny. Sprzeciwem z 31 marca 2016 r. skarżący, powołując się na art. 259 § 1 p.p.s.a., zakwestionował postanowienie referendarza sądowego. W uzasadnieniu wskazał, że jeszcze przed wniesieniem skargi do sądu (w sprzeciwie błędnie zwanej odwołaniem) wypowiedział pełnomocnictwo radcy prawnemu J. W.. Dlatego skargę złożył osobiście i dlatego też sąd dotychczasową korespondencję w sprawie prowadził wprost ze skarżącym. Wnioskodawca podkreślił, że po zakończeniu postępowania podatkowego, a przed wniesieniem skargi, jego możliwości finansowe uległy takiemu ograniczeniu, że obecnie nie jest w stanie zapewnić sobie pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Od chwili zawarcia z żoną ugody przed sądem, co miało miejsce 18 grudnia 2015 r., skarżący ma bowiem obowiązek łożenia na rzecz żony comiesięcznych alimentów w wysokości 1.700 zł oraz zapłaty kwoty 15.300 zł tytułem wyrównania zaległych świadczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), sąd rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Przechodząc do meritum, na wstępie przypomnieć należy, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1–2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. W orzecznictwie słusznie zwraca się uwagę, że brak pokrycia w aktach sprawy dla faktów podanych we wniosku sprawia, że istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 9 września 2004 r., FZ 360/04 dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/ – dalej: CBOSA oraz postanowienie NSA z 29 lipca 2005 r., II FZ 470/05, niepubl.). Nie budzi również wątpliwości, że uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, w szczególności w uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (postanowienie NSA z 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). W niniejszej sprawie referendarz sądowy słusznie uznał, że dane przedstawione przez skarżącego we wniosku oraz w dodatkowych dokumentach uzasadniają w sposób należyty, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. W szczególności nie budzą wątpliwości dane co do majątku skarżącego, źródeł jego utrzymania, a także wysokości obciążających go comiesięcznych wydatków. Uwzględniając powyższe dane oraz wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie (500 zł), referendarz zasadnie przyjął, że spełnione zostały przesłanki przyznania prawa pomocy opisane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., dlatego, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest zwolnienie wnioskodawcy od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ponadto zgodzić się również należy, że w realiach niniejszej sprawy, nie ma podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w pozostałym zakresie. W orzecznictwie przyjmuje się trafnie, że pozostawanie przez wnioskującego w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem, o ile nie został on ustanowiony w ramach prawa pomocy, jest każdorazowo negatywną przesłanką przyznania stronie z urzędu kolejnego, profesjonalnego pełnomocnika. Przesłanka ta uniemożliwia uwzględnienie wniosku we wskazanym zakresie w każdej sytuacji – również wtedy gdy zatrudniający profesjonalnego pełnomocnika czyni to dla celów innych postępowań, czy wyłącznie dla dokonania poszczególnych czynności obwarowanych przymusem adwokacko-radcowskim (por. postanowienie NSA z 19 maja 2005 r., sygn. akt I FZ 168/05, postanowienie WSA z 7 maja 2008 r., sygn. akt I SA/Gd 456/07; M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Lex a Wolters Kluwer business, Warszawa 2009, s. 699-700). W niniejszej sprawie z akt administracyjnych wynika niezbicie, że skarżący korzystał na etapie postępowania podatkowego z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Umocowanie do jego reprezentowania zostało udzielone 15 września 2014 r. (k. 458 akt podatkowych) i nie zostało wypowiedziane w toku tego postępowania. W szczególności 9 listopada 2015 r. doręczono temu pełnomocnikowi decyzję Dyrektora Izby Skarbowej, będącą przedmiotem skargi w niniejszej sprawie. Umocowanie to obejmowało prawo do reprezentowania skarżącego w sprawach administracyjnych, podatkowych i sądowoadministracyjnych dotyczących jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki A.. Wobec powyższego referendarz słusznie przyjął, że skarżący pozostaje w stosunku prawnym z radcą prawnym pochodzącym z wyboru, a jego wniosek o ustanowienie tego samego pełnomocnika w ramach prawa pomocy, jako stanowiący nadużycie prawa, uznać należy za niedopuszczalny stosownie do art. 246 § 3 p.p.s.a. Powyższej oceny nie mogą skutecznie podważać argumenty zawarte w sprzeciwie. Po pierwsze jako gołosłowne należy ocenić oświadczenie skarżącego o wypowiedzeniu pełnomocnictwa, w sytuacji gdy nie przedstawiono jednocześnie żadnego dowodu złożenia takiego oświadczenia. Tymczasem sam zamiar zakończenia stosunku prawnego łączącego mocodawcę i pełnomocnika nie wywołuje skutków póki nie zostanie należycie uzewnętrzniony przez tego mocodawcę. Po drugie zauważyć należy, że skarga w niniejszej sprawie została wniesiona 8 grudnia 2015 r. za pośrednictwem organu odwoławczego, a zatem jeszcze przed zawarciem ugody w sprawie świadczeń alimentacyjnych, co miało miejsce 18 grudnia 2015 r. Zawarcie ugody nie mogło mieć zatem wpływu na decyzję skarżącego co do ewentualnego wypowiedzenia pełnomocnictwa radcy prawnemu reprezentującemu go w postępowaniu podatkowym. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że w kwestionowanej ocenie decyzji podatkowej skarżący został obciążony odpowiedzialnością za zaległości spółki w kwocie wielokrotnie przewyższającej zobowiązania z tytułu alimentów. Po trzecie nie ma znaczenia dla oceny sytuacji fakt wniesienia skargi bezpośrednio przez skarżącego. Udzielenie pełnomocnictwa procesowego radcy prawnemu nie oznacza bowiem, że mocodawca nie może podejmować w tym i innych postępowaniach samodzielnych czynności procesowych. Samodzielne wniesienie skargi nie świadczy również o zerwaniu stosunku prawnego z takim pełnomocnikiem. Z uwagi na wskazane powyżej okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 14 marca 2016 r. AKE.