I SA/Łd 232/08

Dnia 19 września 2008 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Bogusław Klimowicz Sędziowie Sędzia NSA Paweł Janicki (spr.) Asesor WSA Joanna Grzegorczyk - Drozda Protokolant asystent sędziego Piotr Pietrasik po rozpoznaniu w dniu 12 września 2008 roku na rozprawie sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ustalenia zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2006 rok 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. przyznaje i nakazuje wypłacić adwokat W. M.-K. z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) plus należny podatek od towarów i usług z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz kwotę 17 zł (siedemnaście złotych) stanowiącą opłatę skarbową od pełnomocnictwa. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta P. T. umorzył postępowanie w przedmiocie ustalenia M. P. łącznego zobowiązania podatkowego za 2006 r. z nieruchomości położonej w P. T. przy ul. C. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że przeprowadzone postępowanie miało na celu ustalenie w czyim władaniu faktycznie znajdowała się ww. nieruchomość oraz w jaki sposób i przez kogo była wykorzystywana. W ewidencji gruntów nie zostali bowiem ujawnieni aktualni właściciele tej nieruchomości tj. spadkobiercy M. M., zmarłej w 1984 r. W konsekwencji organ podatkowy zamierzał ustalić krąg osób, na których spoczywał obowiązek podatkowy. Postępowanie zostało wszczęte m.in. w stosunku do M. P. W jego trakcie organ podatkowy dwukrotnie przeprowadził oględziny przedmiotowej nieruchomości, wezwał stronę do złożenia informacji podatkowych w sprawie podatku od nieruchomości i podatku rolnego, a także uzyskał z Urzędu Skarbowego w P. T. informację co do rozliczeń strony z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W kierowanej do organu I instancji korespondencji strona podnosiła bowiem m.in., że od wielu lat jest podatnikiem i samoistnym posiadaczem przedmiotowej nieruchomości oraz że na jej terenie prowadzi od 1997 r. działalność gospodarczą. Organ podatkowy, po dokonaniu analizy zebranych w sprawie materiałów, nie dał wiary twierdzeniom strony co do posiadania przez nią spornej nieruchomości. W szczególności uznał, że strona nie udowodniła faktu prowadzenia na niej działalności gospodarczej, przy czym wniosek ten wyprowadził m.in. z treści informacji uzyskanej z Urzędu Skarbowego, zgodnie z którą M. P. nie dokonywała rozliczeń dla celów podatkowych od 1999 r. Za zgodne ze stanem faktycznym uznał natomiast ustalenia zawarte w protokołach z oględzin spornej nieruchomości. W odwołaniu od powyższej decyzji M. P. wniosła o jej uzupełnienie przez wydanie rozstrzygnięcia również w przedmiocie podatku od nieruchomości od kolejnej nieruchomości, położonej w P. T. przy ul. C., ewentualnie – o "odrzucenie" ww. decyzji. Skarżąca powołała się na treść pism kierowanych do organu I instancji w toku postępowania. Wskazała również na błędy popełnione przy przeprowadzeniu oględzin spornej nieruchomości, co w jej ocenie spowodowało wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy przez organ podatkowy. Skarżąca podkreśliła, ze organ I instancji nie wezwał do udziału w oględzinach D. P. i M. P. oraz przeprowadził je z naruszeniem terminu określonego w art. 79 § 1 kpa. W uzupełnieniu odwołania skarżąca przesłała m.in. kserokopię decyzji Prezydenta Miasta P. T. z dnia [...] r. wydanej w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego strony na 2006 r., a dotyczącej nieruchomości położonych przy ul. C, a także kserokopie dowodów wpłat podatku wynikającego z tej decyzji. Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca nie wykazała w żaden sposób, iż włada sporną nieruchomością jak właściciel, a co za tym idzie – że jest samoistnym posiadaczem tej nieruchomości. Powołał się na treść protokołu z oględzin dokonanych w dniu 3 stycznia 2007 r., w którym stwierdzono m.in., że działalność gospodarczą na spornej nieruchomości prowadzi wyłącznie I. S. (córka skarżącej), która ponosi wszelkie koszty związane z jej utrzymaniem. Wśród ww. kosztów zostały wymienione m.in. wydatki na zakup opału dla skarżącej, która po eksmisji z poprzednio zajmowanego lokalu zamieszkuje w drewnianym budynku mieszkalnym znajdującym się na spornej nieruchomości. Organ odwoławczy podkreślił, że strona nie uczestniczyła w ww. oględzinach, mimo że została w sposób prawidłowy zawiadomiona o ich terminie. Wskazał ponadto, że decyzja z dnia [...] r., na którą powoływała się skarżąca w odwołaniu, została wyeliminowana z obrotu prawnego tj. została w całości uchylona decyzją SKO z dnia [...] r. W skardze na powyższą decyzję podatniczka wniosła o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W ocenie strony prawidłowe stanowisko w sprawie zostało wyrażone przez Prezydenta Miasta P. T. w decyzji z dnia [...] r. Podniosła, że na posesji przy ul. C. prowadziła, z pomocą syna, działalność gospodarczą polegającą na wykonywaniu prac nagrobkowych (do prowadzenia tej działalności wykorzystywała zainstalowaną tam maszynę szlifierską). Ponadto w lokalu położnym na tej nieruchomości mieszkała od 1999 r. Powołała się ponadto na treść pism kierowanych w trakcie postępowania zarówno do organu pierwszej, jak i drugiej instancji. Do skargi załączyła szereg dokumentów potwierdzających m.in. fakt zarejestrowania działalności gospodarczej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. W pierwszym rzędzie zauważyć należy, że istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczy tego, czy skarżąca posiada status posiadacza samoistnego. Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (tekst jednolity: Dz.U. nr 121 z 2006 r., poz. 844 ze zmianami) jeżeli przedmiot opodatkowania znajduje się w posiadaniu samoistnym, obowiązek podatkowy w zakresie podatku od nieruchomości ciąży na posiadaczu samoistnym. Obowiązek podatkowy posiadacza samoistnego wyprzedza zatem obowiązek podatkowy właściciela nieruchomości oraz wyłącza konieczność poszukiwania przez organ podatkowy (w tym w drodze inicjowania stosownego postępowania w przedmiocie stwierdzenia nabycia praw do spadku po zmarłym właścicielu) w razie, gdy stan prawny danej nieruchomości jest nieuregulowany. Cytowana ustawa ani prawo podatkowe w ogóle nie zawierają własnej definicji samoistnego posiadania. Dlatego, celem ustalenia jego zakresu pojęciowego należy odwołać się do prawa cywilnego, które je definiuje. Zgodnie z art. 336 kc posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Posiadanie jest stanem faktycznego władztwa nad rzeczą. Na posiadanie składają się dwa elementy: element fizyczny wyrażający się we władaniu rzeczą oraz element psychiczny wyrażający się w psychicznym nastawieniu do wykonywanego władztwa. Posiadanie samoistne tym różni się od posiadania zależnego, że jest władztwem nad rzeczą niezależnym od dyspozycji i woli innej osoby (Kodeks Cywilny Komentarz, tom I, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 796). Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1986 r. (sygn. akt III CRN 60/86, opublikowany w OSN z 1987 nr 9, poz. 138) istotną cechą samoistnego posiadania jest występowanie po stronie posiadacza faktycznej możliwości władania rzeczą w sposób do jakiego uprawniony jest właściciel. Przenosząc powyższe wywody na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, że organy podatkowe w istocie nie ustaliły kwestii mających znaczenie zasadnicze. Po pierwsze bowiem przeszły one do porządku nad stwierdzeniami skarżącej zawartymi w jej licznych pismach kierowanych do organów w niniejszej spawie. W piśmie z dnia 9 sierpnia 2006 r. podniosła, że po śmierci męża J. P. przedmiotowa nieruchomość pozostaje w jej zarządzie. Z kolei w piśmie z dnia 24 października 2006 r. skarżąca przedstawiła swój pogląd kategorycznie stwierdzając, że jest osobą władającą przedmiotową nieruchomością jako samoistny posiadacz (k. 15 akt administracyjnych organu podatkowego I instancji, s. 2 pisma skarżącej). Stwierdzenia powyższe wymagają rozważenia, w szczególności w kontekście konieczności ustalenia istnienia bądź braku elementu psychicznego posiadania tj. psychicznego nastawienia do wykonywanego władztwa. Oczywiście wskazane byłoby przesłuchanie skarżącej na tę okoliczność. Niewykluczone jednak, że wobec manifestowanej w dotychczasowym postępowaniu, niechęci skarżącej do uczestniczenia w czynnościach postępowania organ, w celu ustalenia kwestii nastawienia psychicznego skarżącej będzie musiał zadowolić się jej pisemnymi wyjaśnieniami, względnie innymi dowodami. Nie bez znaczenia w tej materii może okazać się ustalenie, czy objęcie posiadania nieruchomości przez skarżącą nastąpiło za zgodą, czy wbrew woli jej córek, będących niekwestionowanymi podatnikami podatku od nieruchomości. Po drugie organy rozważyć także powinny znaczenie tezy cytowanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1986 r., którą sprowadzić można do stanowiska, iż istotą samoistnego posiadania jest faktyczna możliwość władania (a nie faktyczne władanie) rzeczą w sposób, do jakiego uprawniony jest właściciel. Właściwa interpretacja powyższej myśli pozwoli, jak należy przypuszczać, zrozumieć, że zaakcentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczności takie jak: - prowadzenie na przedmiotowej nieruchomości działalności gospodarczej przez córkę skarżącej – I. S. oraz nadanie w związku z tym numeru Regon, - zawarcie przez I. S. umowy o wywóz odpadów komunalnych z przedmiotowej nieruchomości, - opłacanie przez I. S. podatku od przedmiotowej nieruchomości i ponoszenie przez nią innych kosztów związanych z korzystaniem z nieruchomości, - fakt, iż skarżąca, po wymeldowaniu z mieszkania przy ul. W., nie dokonała zameldowania, - brak opłacenia przez skarżącą podatku od przedmiotowej nieruchomości oraz rozliczeń podatkowych w zakresie prowadzonej na tej nieruchomości działalności gospodarczej jak również pozostawanie przez nią na utrzymaniu dzieci, co związane jest z brakiem dochodów i źródeł utrzymania w istocie nie mają żadnego znaczenia dla ustalenia, czy skarżąca M.P. jest samoistnym posiadaczem nieruchomości przy ul. C. w P. T. Nie dają one bowiem na odpowiedzi na pytanie, jakie jest nastawienie psychiczne skarżącej do sprawowanego władztwa oraz, czy ma ona możliwość władania nieruchomością pod tytułem właściciela. Są to zaś jedyne przesłanki uznania danej osoby za posiadacza samoistnego w rozumieniu art. 336 kc, którego konsekwencją na gruncie prawa podatkowego jest posiadanie statusu podatnika podatku od nieruchomości. Nie sposób przy tym tracić z pola widzenia i tej istotnej okoliczności, że zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 15 czerwca 1972 r. (sygn. akt III CRN 121/72) posiadanie jest stanem faktycznym polegającym na faktycznym władztwie, przez które rozumie się samą możność władania rzeczą. Efektywne więc w sensie gospodarczym korzystanie z rzeczy nie jest konieczną przesłanką posiadania. Z całą mocą zatem należy powtórzyć, że z punktu widzenia przesłanek art. 336 kc nie jest zasadne wyciąganie jakichkolwiek negatywnych wniosków dla skarżącej z tej tylko okoliczności, że nie prowadzi ona (na przedmiotowej nieruchomości) działalności gospodarczej, a w każdym razie takiej działalności gospodarczej, która byłaby rejestrowana i opodatkowana zgodnie z obowiązującymi przepisami. Nie jest to bowiem przesłanka posiadania samoistnego. Pamiętać przy tym należy, że w prawie cywilnym dopuszczalne jest występowanie w stosunku do jednej rzeczy więcej niż jednego posiadacza samoistnego. Dlatego przytoczone wyżej okoliczności mogłyby służyć ustaleniu charakteru posiadania I. S. Jak należy jednak przypuszczać organy podatkowe nie mają potrzeby przeprowadzania postępowania w tym zakresie jako, że status I. S. jako posiadacza samoistnego przedmiotowej nieruchomości nie jest kwestionowany. Reasumując zauważyć należy, że organy podatkowe nie ustaliły, w toku dotychczasowego postępowania okoliczności istotnych w kontekście konieczności stwierdzenia, czy skarżąca jest podatnikiem podatku od nieruchomości w rozpoznawanej sprawie. Podstawą dla zastosowania prawa materialnego musi być zaś wyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności. Innymi słowy, aby prawidłowo zastosować prawo materialne niezbędne jest uprzednie bezbłędne wyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. W sytuacji, która zaistniała w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie organu II instancji jest nieuprawnionym wyrazem jego przypuszczeń i snutych hipotez, które nie dają odpowiedzi na pytanie, czy przesłanki samoistnego posiadania zostały spełnione przez skarżącą. Dlatego też na podstawie art. 145 § 1 punkt 1 litera c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zmianami) należało orzec jak w sentencji. O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 250 wyżej wspomnianej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zmianami). t.n.