I SA/Łd 342/10

Dnia 18 maja 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Świderska Sędziowie Sędzia NSA Bogusław Klimowicz Sędzia WSA Joanna Tarno (spr.) Protokolant Tomasz Furmanek po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2010 roku na rozprawie sprawy ze skargi M. N. na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy oddala skargę. I SA/Łd 342/10 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych, utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...]. odmawiającą P. N. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za wskazane okresy. Wnioskiem z dnia 1 grudnia 2009 r., zobowiązany zwrócił się do ZUS o umorzenie zadłużenia w wysokości przypadającej na dzień złożenia wniosku. Wyjaśnił że w dniu 29 października 2009 r. rozpoznano u niego chorobę nowotworową jądra wraz z przerzutami na węzły chłonne do jamy brzusznej. Obecnie jest po ciężkiej operacji, przebywa w szpitalu i poddany jest chemioterapii. Pozytywne rozpatrzenie wniosku pozwoli mu w dużym stopniu przejść chorobę, kupować leki, a w późniejszym czasie poddać się rehabilitacji. W dniu 23 grudnia dłużnik 2009 r. dłużnik zgłosił się do ZUS II Oddział w Ł. gdzie został spisany kwestionariusz wywiadu o stanie majątkowym. Wynika z niego, że strona nie posiada żadnych ruchomości, ani nieruchomości; zamieszkuje z matką, z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego; ponosi koszty utrzymania mieszkania ok. 330,00 zł oraz połowę opłat za ogrzewanie w wysokości ok. 150,00 zł miesięcznie; ponosi wydatki na leczenie w miesięcznej wysokości ok. 150,00 - 200,00 zł (nie posiada dowodu zakupu leków); w listopadzie 2009 r. wydatki na badania wyniosły 690,00 zł. Od dnia 1 grudnia 2008 r. dłużnik jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu osiąga dochody - aktualnie w postaci zasiłku chorobowego, którego średnia miesięczna wysokość, wg. oświadczenia, wynosi ok. 1.380,00 zł netto. Organ wskazał, że w dniu 2 lipca 2008 r. została stronie przyznana ulga w postaci rozłożenia zadłużenia na 60 rat, płatnych do 17 czerwca 2013 r. po ok. 400,00 zł miesięcznie. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i ust. 2, w związku z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.s.u.s.", Zakład może umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W ocenie organu w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, co oznacza brak podstawy do umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Natomiast art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), powoływanego dalej jako "rozporządzenie", w uzasadnionych przypadkach przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ uznał, że aktualna sytuacja finansowa zobowiązanego, spowodowana koniecznością ponoszenia wydatków na leczenie uległa pogorszeniu, jednak nie może stanowić przesłanki przemawiającej za umorzeniem należności, określonej w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w szczególności w przypadku: - gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych; - poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; - przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ stwierdził, że średni miesięczny dochód netto strony, na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (w tym na leczenie) po pomniejszeniu o opłaty związane z utrzymaniem mieszkania w wysokości ok. 638,00 zł., wynosi ok. 742,00 zł. i przekracza minimum socjalne. Istnieje zatem możliwość egzekwowania długu na drodze przymusowego postępowania egzekucyjnego, co uprawnia do stwierdzenia, że brak jest spełnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Nie zachodzi również przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż zobowiązany nie wykazał, że poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które mogłyby spowodować, że opłacenie należności z tytułu należnych składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności, gdyż od 1 grudnia 2001 r. strona nie prowadzi już pozarolniczej działalności gospodarczej. Dłużnik nie wykazał także, iż przewleka choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Choroba wskazana we wniosku nie może w chwili obecnej stanowić podstawy do umorzenia należności w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ponieważ z tego tytułu strona osiąga stałe dochody w postaci zasiłku chorobowego. Organ podkreślił, że ulgi w postaci umorzenia zobowiązań składkowych mają każdorazowo charakter uznaniowy i nie można z tej instytucji czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia płatnika z obowiązku opłacania składek. Obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest zabezpieczenie środków finansowych na ten cel. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością gospodarczą i jej negatywnymi skutkami, odpowiada podmiot prowadzący tę działalność, również po jej zakończeniu. W przeciwnym razie negatywne skutki byłyby przenoszone na innych płatników, którzy terminowo wywiązują się z ustawowego obowiązku opłacania składek. Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności, Zakład - obok interesu strony, który nie może być utożsamiany z subiektywnym przekonaniem wnioskodawcy o zasadności umorzenia należności - ma obowiązek uwzględnienia także interesu publicznego. Decyzja Prezesa ZUS została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi przez P. N.. W uzasadnieniu skarżący wskazał na brak pieniędzy na leki i rehabilitację i stwierdził, że kwota, która pozostaje mu z zasiłku chorobowego nie wystarcza na te potrzeby. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1296) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa, i to przynajmniej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Należności z tytułu składek zasadniczo mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.). Zgodnie z ust. 3 art. 28 całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust 3a). Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest zaistnienie okoliczności wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Okoliczności wymienione w tym przepisie nie mają charakteru katalogu zamkniętego, o czym świadczy użyte w nim sformułowanie "w szczególności". Nie muszą występować łącznie i dają możliwość organowi uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście podlegają one kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma zakres nieco ograniczony. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa zmierza jedynie do ustalenia czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505). Podkreślić należy bowiem, że nawet spełnienie przesłanki całkowitej nieściągalności nie powoduje automatycznie obowiązku umorzenia należności przez organ. Przesłanka ta jednak nie wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, co prawidłowo ocenił organ. Odnosząc się natomiast do przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia, należy stwierdzić, że przepis ten wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności (jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji) spowoduje egzystencjalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. Przepisy nie wyjaśniają co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi pkt 1, jednakże dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie. W niniejszym przypadku zobowiązany otrzymuje pewien stały dochód, wskazany kwotowo w zaskarżonej decyzji. Wprawdzie podjęcie spłaty zaległej należności pogorszy jego sytuację (co jest niewątpliwe), nie daje to jednak wystarczającej podstawy aby dług umorzyć. Organ nie przeczy, że sprostanie obciążeniu skarżącego wymaga znacznego wysiłku, jednakże na obecnym etapie postępowania ocenił, że jest to możliwe do udźwignięcia, tym bardziej, że wcześniej organ udzielił mu ulgi w postaci rozłożenia zadłużenia na raty. Jedną z przesłanek do umorzenia zaległości, określoną w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia jest przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ prawidłowo ocenił, że wprawdzie stan zdrowia skarżącego nie jest dobry – otrzymuje on jednak stałe świadczenie w postaci zasiłku chorobowego, a ponadto nie prowadzi już działalności gospodarczej na własny rachunek. Skarżący nie wykazał, aby poniósł stratę materialną w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które spowodowały, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności (w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). W tym miejscu zauważyć należy, że rozpoznając sprawę po raz pierwszy, organ ograniczył swoją ocenę tej sytuacji (straty materialnej w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia) jedynie w odniesieniu do okresu powstania zadłużenia, a nie również do stanu z daty złożenia wniosku i wydania decyzji. W ocenie Sądu wada ta nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy, tym bardziej, że nie została powielona w zaskarżonej decyzji, a ponadto z uzasadnienia wyraźnie wynika, że organ przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanego oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego. Nie dopatrzył się bowiem, aby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną skarżący nie był w stanie opłacić przedmiotowych należności, chociażby na zasadach wcześniej przyznanej ulgi. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. mak