I SA/Łd 397/09

Dnia 21 lipca 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Tarno (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Bogdan Lubiński Sędzia WSA Paweł Kowalski Protokolant Tomasz Furmanek po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2009 roku na rozprawie sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i FGŚP oraz kosztów upomnień oddala skargę. I SA/Łd 397/09 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...], wydaną z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych, utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] odmawiającą J. B. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za wskazane okresy. Wnioskiem z dnia 14 listopada 2008 r. J. B. wystąpił o częściowe anulowanie odsetek i kosztów dodatkowych, deklarując jednocześnie, że w przypadku przychylenia się do jego prośby, spłaci pozostałe należności do końca listopada. Powyższą prośbę motywował bardzo złym stanem zdrowia i chęcią jak najszybszego uregulowania wszystkich zobowiązań wobec wierzycieli. W dniu 27 listopada 2008 r. z udziałem zobowiązanego został spisany kwestionariusz, z którego wynika, że jest żonaty, w okresie od 1987 r. do 30 lipca 2008 r. prowadził działalność gospodarczą - stolarstwo, ma na utrzymaniu jedno dziecko w wieku 14 lat, pobiera świadczenie rentowe w wysokości 617,03 zł brutto, 540,50 zł. netto, nie posiada innych zadłużeń, jest właścicielem samochodu marki Chrysler, rok produkcji 1996, posiada nieruchomość w Ł. przy ul. [...] (dom w trakcie budowy, działka o powierzchni 7.800 m2) - nie zna wartości, nie posiada konta bankowego, akcji, obligacji, ani papierów wartościowych; żona U. B. pracuje w szkole na 1/2 etatu z wynagrodzeniem 500,00 zł netto. W dniu 27 listopada 2008 r. zobowiązany dostarczył kserokopie m. in. karty leczenia szpitalnego w okresie od 19 do 24 listopada 2008 r., paragon z apteki na kwotę 107,70 zł., a w dniu 1 grudnia 2008 r. złożył pismo, w którym wyszczególnił dochody i wydatki swojej rodziny, wyjaśnił, że nie jest w stanie wykupić wszystkich leków i zabiegów, wskazał na potrzeby 14 - letniego syna, które są bardzo duże - szybko "wyrasta" z ubrań i obuwia; poinformował, że żona podjęła pracę na cały etat dopiero od września, stan jego zdrowia pogorszył się i w związku z tym nie może prowadzić działalności gospodarczej, ani podjąć innej pracy zarobkowej. Oświadczył ponadto, że kwota 17.940,00 zł, o której umorzenie prosi, to odsetki, dodatkowa opłata oraz koszty upomnienia. Wnosi również o umorzenie części należności głównej. Odmawiając umorzenia zaległości ZUS wskazał na art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007r. Nr 11, poz. 74 ze zm. – dalej: "u.s.u.s."), definiujący przypadki całkowitej nieściągalności oraz art. 28 ust. 3a, zezwalający na umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności. Zasady umarzania należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s., rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 z 2003 r., dalej: "rozporządzenie"). Zdaniem ZUS w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do umorzenia zaległości. Z załączonego zeznania podatkowego za 2007 r. wynika, że zobowiązany osiągnął przychód z działalności gospodarczej w wysokości 11.420 zł., obecnie otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 540,50 zł. netto, z czego prowadzona jest egzekucja, częściowo skuteczna. Ponadto dłużnik jest właścicielem nieruchomości i samochodu, a z tytułu najmu lokalu otrzymuje 900 zł.; jego żona natomiast jest zatrudniona w szkole i przedszkolu po pół etatu, z czego otrzymuje 813,40 zł. i 705,60 zł. W ocenie organu wykazane przez dłużnika miesięczne wydatki na poziomie 2600 zł. nie są wyjątkowe czy nieprzewidziane. Z kart leczenia szpitalnego wynika, że stan zdrowia zobowiązanego ulega pogorszeniu, jednakże zgromadzone dowody nie wskazują, aby zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy zobowiązany podniósł m. in., że jego choroba trwa od 2000 roku i od tego czasu powoduje czasową niezdolność do pracy oraz zarabiania na utrzymanie rodziny. Nasilające się objawy choroby uniemożliwiały mu prowadzenie działalności i opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Do wniosku załączył kserokopie PIT - 28 za lata 2000 - 2002 i 2004 -2008 oraz karty informacyjne z leczenia szpitalnego. Utrzymując w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Prezes ZUS wskazał na art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenie, zgodnie z którymi należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w wyjątkowych przypadkach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że nie ma żadnej możliwości wywiązać się ze zobowiązań wobec ZUS, np. gdy legitymuje się orzeczeniem o trwałej całkowitej niezdolności do pracy i nie otrzymuje żadnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zdaniem Prezesa ZUS w rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie zachodzi, zatem, że nie ma podstaw do umorzenia należności. Jest to bowiem instytucja o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Ciężar wykazania tych okoliczności należy do osoby zobowiązanej. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wskazano siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie to stanowi katalog zamknięty. Zaległości strony podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej Decyzja Prezesa ZUS została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. przez J. B. , który uznał ją za krzywdzącą. Zarzucił, że w uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS napisał, że nie zostały dołączone żadne dokumenty, co nie jest to prawdą, gdyż do odwołania były dołączone PIT-y 28 oraz karty informacyjne leczenia szpitalnego. Skarżący stwierdził, że w ostatnich miesiącach stan jego zdrowia uległ pogorszeniu i otrzymał skierowania na konsultacje neurologiczne i chirurgiczne (ma problemy z nadciśnieniem, chodzeniem, bóle kręgosłupa, przepuklinę). W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1296) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa, i to przynajmniej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu nakazującym usunięcie jej z obrotu prawnego. Należności z tytułu składek zasadniczo mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.). Zgodnie z ust. 3 art. 28 całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust 3a). Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest zaistnienie okoliczności wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Okoliczności wymienione w tym przepisie nie mają charakteru katalogu zamkniętego, o czym świadczy użyte w nim sformułowanie "w szczególności". Nie muszą występować łącznie i dają możliwość organowi uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście podlegają one kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma zakres nieco ograniczony. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa zmierza jedynie do ustalenia czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505). Podkreślić należy bowiem, że nawet spełnienie przesłanki całkowitej nieściągalności nie powoduje automatycznie obowiązku umorzenia należności przez organ. Odnosząc się natomiast do przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia, należy stwierdzić, że przepis ten wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności (jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji) spowoduje egzystencjalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. Przepisy nie wyjaśniają co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi pkt 1, jednakże dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie. W niniejszym przypadku zobowiązany otrzymuje pewien stały dochód, wskazany kwotowo w zaskarżonej decyzji. Wprawdzie podjęcie spłaty zaległej należności pogorszy jego sytuację (co jest niewątpliwe), nie daje to jednak wystarczającej podstawy aby dług umorzyć. Organ nie przeczy, że sprostanie obciążeniu skarżącego wymaga znacznego wysiłku, jednakże na obecnym etapie postępowania ocenił, że jest to możliwe do udźwignięcia. Jedną z przesłanek do umorzenia zaległości, określoną w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia jest przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ prawidłowo ocenił, że wprawdzie stan zdrowia skarżącego nie jest dobry, otrzymuje on jednak stałe świadczenie rentowe oraz dochód z tytułu najmu lokalu. Ponadto jest właścicielem dużej nieruchomości i pewnych ruchomości, do których zalicza się m. in. samochód. Stały dochód otrzymuje również jego żona. Skarżący nie wykazał, aby poniósł stratę materialną w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które spowodowały, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności. W tym miejscu zauważyć należy, że organ nieprawidłowo ocenił tę sytuację (stratę materialną w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia) w odniesieniu do okresu powstania zadłużenia, nie zaś do stanu z daty złożenia wniosku i wydania decyzji. W ocenie Sądu wada ta nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy, gdyż z treści zaskarżonej decyzji wynika wyraźnie, że organ przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanego oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego. Nie dopatrzył się bowiem, aby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną skarżący nie był w stanie opłacić przedmiotowych należności. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. TF