I SA/Łd 465/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Bogusław Klimowicz po rozpoznaniu w dniu 7 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z 6 września 2016 roku, I SA/Łd 465/16 wydanego w przedmiocie wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] roku Nr [...] w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę, rozłożenia na raty zaległości podatkowej w podatku akcyzowym oraz rozłożenia na raty zaległości w opłacie paliwowej za poszczególne miesiące 2012 roku postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. Z. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę, rozłożenia na raty zaległości podatkowej w podatku akcyzowym oraz rozłożenia na raty zaległości w opłacie paliwowej za poszczególne miesiące 2012 roku. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od tej skargi skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. We wniosku tym skarżący oświadczył, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką R. Z.. Majątek rodziny stanowią nieruchomości w postaci nieruchomości rolnej o pow. 5,3 ha (współwłasność o udziale ½) oraz innej nieruchomości o pow. 1 ha (współwłasność o udziale ½), a ponadto samochód ciężarowy MAN. Skarżący wskazał, że osiąga dochód z tytułu działalności gospodarczej w wysokości 2.165 zł netto, a jego matka osiąga dochód z tytułu umowy dzierżawy w postaci czynszu w wysokości 1.220 zł. Wydatki rodziny z tytułu opłat eksploatacyjnych wynoszą ok. 250 zł, ponadto rodzina spłaca kredyt, którego miesięczna rata wynosi ok. 2.750 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący dodatkowo wskazał, że ponosi wysokie koszty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej obejmujące koszty zakupu paliwa, podatek VAT, remonty budynków, opłaty za telefony, energię elektryczną, wynagrodzenie pracowników i inne wydatki. Podkreślił, że nie posiada żadnych oszczędności. Ponadto ustalono, że zgodnie z nadesłanym wyciągiem z Podatkowej Księgi Przychodów i Rozchodów w czerwcu 2016 r. przychód strony stanowił kwotę 250.689,42 zł, a wydatki zamykały się w kwocie 245.559,01 zł, zaś w rezultacie dochód skarżącego wyniósł 5.130,41 zł. Z kolei dochód jego matki z tytułu umowy dzierżawy w postaci czynszu stanowił kwotę 1.220 zł. Przy tak kształtującym się dochodzie rodziny wydatki opiewały na kwotę ok. 3.000 zł (opłaty eksploatacyjne i rata kredytowa). Jednocześnie analiza przedstawionych wyciągów bankowych dowodzi, że wprawdzie saldo rachunku bankowego należącego do skarżącego wykazuje wartości ujemne, aczkolwiek na rachunku tym w ocenianym okresie były notowane wysokie obroty. W szczególności w każdym z analizowanych miesięcy wpływy na rachunek wyniosły ponad 125.000 zł, w tym wpłaty gotówkowe notowane na tym rachunku w okresie występowania przez skarżącego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (tj. np. kwoty: 4.000 zł, 3.900 zł, 2.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 27 czerwca 2016 r.; 4.800 zł, 5.000 zł i 3.900 zł – wpłaty gotówkowe we wpłatomacie w dniu 1 lipca 2016 r., 3.900 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 5 lipca 2016 r., 4.000 zł i 2.500 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 18 lipca 2016 r.; 5.000 zł, 3.500 zł, 5.000 zł, 5.000 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówkowe we wpłatomacie w dniu 19 lipca 2016 r., czy 5.000 zł, 5.000 zł, 2.200 zł, 5.000 zł, 5.000 zł, 5.000 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 21 lipca 2016 r.). Starszy referendarz sądowy, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), postanowieniem z 6 września 2016 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia referendarz podkreślił, że wobec wykazanej kwoty wpływów na rachunek skarżącego w okresie występowania z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy nie sposób było uznać, iż skarżący wykazał, że znajduje się na skraju ubóstwa, która to okoliczność wiązałaby się z ryzykiem wystąpienia zagrożenia utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, a tym samym uzasadniać może zwolnienie strony od wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Ponadto zdaniem referendarza dobra sytuacja majątkowa rodziny znajduje również potwierdzenie w posiadanych składnikach majątkowych i osiąganym dochodzie. W sprzeciwie z 21 września 2016 r. skarżący, powołując się na art. 259 § 1 p.p.s.a., zakwestionował postanowienie referendarza sądowego i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bądź uchylenie i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podkreślił, że źródłem utrzymania jego rodziny jest dochód z prowadzonej działalności gospodarczej, a jego wysokość jest zmienna i oscyluje w granicach ok. 3000 zł. Skarżący podkreślił, że ponosi wysokie koszty utrzymania działalności w postaci wydatków na zakup paliwa, podatku VAT, remontów budynków, opłat za telefony, energię elektryczną i wynagrodzenia pracowników oraz jest obciążony koniecznością spłaty zobowiązań kredytowych w wysokości 2750 zł miesięcznie. Ponadto wskazał również na konieczność ponoszenia miesięcznych kosztó utrzymania gospodarstwa domowego. Wszystkie powyższe okoliczności w ocenie strony uzasadniają zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), sąd rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Przechodząc do meritum, na wstępie przypomnieć należy, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1–2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. Zaznaczyć również trzeba, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś strony z uwzględnieniem jej możliwości finansowych. Dodatkowo strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie uczynił zadość tym wymaganiom. Odnosząc powyższe do okoliczności faktycznych przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w ocenie Sądu referendarz sądowy trafnie wskazał, że przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i w związku z tym powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest, przy użyciu obiektywnych kryteriów oceny, obiektywnie niemożliwe do spełnienia. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, która zgodnie z nadesłanym wyciągiem Podatkowej Księgi Przychodów i Rozchodów w czerwcu 2016 r. wygenerowała dochód wysokości 5.130,41 zł, a ponadto majątek rodziny (skarżącego oraz jego matki) stanowią nieruchomości w postaci nieruchomości rolnej o pow. 5,3 ha (współwłasność o udziale ½) oraz innej nieruchomości o pow. 1 ha (współwłasność o udziale ½) , a także samochód ciężarowy MAN. Dochód matki z tytułu umowy dzierżawy w postaci czynszu stanowi 1220 zł. Skarżący deklaruje miesięczne wydatki eksploatacyjne i ratę kredytową w wysokości 3000 zł miesięcznie. Najistotniejsza, jak słusznie wskazał referendarz w kwestionowanym postanowieniu pozostaje analiza rachunków bankowych strony, których saldo pozostaje wprawdzie ujemne lecz w ocenianym okresie odnotowano na nich również wysokie obroty. I tak w każdym z analizowanych miesięcy wpływy na rachunek wyniosły ponad 125.000 zł, przy czym w okresie wnioskowania przez stronę o przyznanie prawa pomocy odnotowano znaczne wpłaty gotówkowe: 4.000 zł, 3.900 zł, 2.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 27 czerwca 2016 r.; 4.800 zł, 5.000 zł i 3.900 zł – wpłaty gotówkowe we wpłatomacie w dniu 1 lipca 2016 r., 3.900 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 5 lipca 2016 r., 4.000 zł i 2.500 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 18 lipca 2016 r.; 5.000 zł, 3.500 zł, 5.000 zł, 5.000 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówkowe we wpłatomacie w dniu 19 lipca 2016 r., czy 5.000 zł, 5.000 zł, 2.200 zł, 5.000 zł, 5.000 zł, 5.000 zł i 5.000 zł – wpłaty gotówki we wpłatomacie w dniu 21 lipca 2016 r. Powyższe okoliczności zostały zasadnie ocenione przez referendarza, jako uniemożliwiające przyznanie stronie prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi, zwłaszcza w kontekście porównania kwoty należnego wpisu (500 zł) z wysokością poszczególnych wpłat. Skarżący z pewnością nie jest osobą pozostającą w ubóstwie, co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd zauważa, że dobra sytuacja majątkowa skarżącego wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie znajduje także potwierdzenie w należących do strony składnikach majątkowych oraz osiąganym dochodzie. Ze znajdującej się w aktach sprawy kserokopii zeznania podatkowego strony PIT-36 za 2015 rok wynika, że skarżący z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej osiągnął przychód w wysokości 3.365.923,26 zł, przy kosztach jego uzyskania wynoszących 3.641.095,97 zł, uzyskując zatem dochód w wysokości 4.633,71 zł, przy stracie na poziomie 279.806,42 zł. W tym miejscu Sąd pragnie podkreślić, że zdolność finansową w przypadku przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą obrazują uzyskiwane przychody, nie zaś dochód podatkowy wyliczony na użytek podatku dochodowego. Przy czym nawet sytuacja wykazania przez podatnika straty w prowadzonej działalności, nie stanowi okoliczności przesądzającej, albowiem strata podatkowa, jak to wskazał NSA w postanowieniu z dnia 15 grudnia 2014 r., II FZ 1741/14, jest bowiem nadwyżką kosztów nad przychodami w danym roku podatkowym i nie skutkuje utratą płynności finansowej, ani też nie oznacza braku środków finansowych (także postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., I FZ 327/13). Biorąc pod uwagę wszystkie wskazane okoliczności należy wskazać, że referendarz sądowy w postanowieniu z 6 września 2016 r. trafnie uznał, że dobra sytuacja majątkowa rodziny podatnika znajdująca potwierdzenie w uzyskiwanym dochodzie oraz posiadanych składnikach majątkowych, a także wymienionych wpłatach gotówkowych dokonywanych na kontach bankowych strony wykluczają możliwość uznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi za zasadny. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być zatem udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Tymczasem w kontekście wymienionych wyżej okoliczności skarżącego trudno uznać za osobę ubogą, a żądanie przyznania prawa pomocy nie może uzasadniać chęci zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Ake.