I SA/Łd 674/09

Dnia 17 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Sędzia WSA C. Koziński po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2010 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. K. i I. K. od postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. i I. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 rok p o s t a n a w i a: odmówić przyznania skarżącym W. K. i I. K. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. przyznał skarżącym – W. K. i I. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych do wysokości 5.729 zł. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w złożonym wniosku skarżący wskazali, iż prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Źródłem utrzymania W. K. są dochody ze stosunku pracy w wysokości 1.300 zł miesięcznie. Jego żona osiąga dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 3.735,75 zł. Skarżący nie posiada żadnego majątku, poza udziałami w spółce z ograniczona odpowiedzialnością o wartości nominalnej około 45.500 zł. Skarżąca z kolei nie posiada żadnego majątku. Oceniając przy tym zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd uznał, że wniosek ten zasługuje jedynie na częściowe uwzględnienie. Wykazana przez skarżących sytuacja majątkowa dowodzi, iż nie są oni w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Stanowisko takie uzasadnia to, że koszty sądowe, jakie powinni zapłacić skarżący w tej sprawie oraz w dwóch innych sprawach toczących się przed WSA w Ł., wynoszą 24.259 zł. Zgromadzenie takiej kwoty nie byłoby możliwe w terminie zakreślonym do uiszczenia wpisu, skoro skarżący nie posiadają oszczędności czy innego majątku, którego zbycie umożliwiałoby szybkie zgromadzenie niezbędnych do wpłaty wpisu środków pieniężnych. Posiadane w spółce kapitałowej udziały nie są dostępne dla skarżącego w dowolnej chwili. Zasady zbycia udziałów wniesionych do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością określają przepisy ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.). Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. podkreślił, że przedmiotem sprawy jest kwestia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 rok, a więc zobowiązania z tytułu dochodu z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej (A. s.c.). Skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, a posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, to w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą podmiot prowadzący tę działalność, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien mimo wszystko uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że skarżący wykazali w sposób obiektywny, iż nie są w stanie ponieść pełnych kosztów wpisu od skargi i zwolnił ich od obowiązku poniesienia wpisu sądowego do wysokości 5.729,00 zł. Postanowieniem z dnia [...] roku (sygn. akt [...]) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie W. K. i I. K. na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia [...] roku o przyznaniu skarżącym prawa pomocy w zakresie częściowym. Uzasadniając oddalenie zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenia prawa procesowego przez niewłaściwe jego zastosowanie. Sąd ten wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżących o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał, jakie to mają być dokumenty. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji słusznie przyjął, że sytuacja majątkowa skarżących pozwala im na uiszczenie części wpisu od skargi i znajduje się w możliwościach finansowych strony, jej zaś uiszczenie nie spowoduje uszczerbku w domowym budżecie oraz wyczerpująco odniósł się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. Jednocześnie Sąd odwoławczy przypomniał, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Nadto skarżący w zażaleniu na postanowienie Sądu pierwszej instancji wskazali, iż posiadane przez skarżącego udziały w spółce zostały zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł. – B., jednak powyższa okoliczność także nie była podnoszona w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz nie zostały przedstawione na nią żadne dowody. W tej sytuacji, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego uiszczenie części wpisu nie będzie stanowiło uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących w szczególności, iż prowadzą oni odrębne gospodarstwa domowe i posiadają dochód miesięczny, skarżący w wysokości 1.300 zł, a skarżąca w kwocie 3.735,75 zł. W związku z powyższym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, skarżący ponownie zwrócili się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oświadczyli, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie, a jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazali, że W. K. był udziałowcem A. Sp. z o.o., ale Spółka już od 2007 roku nie przynosiła zysków, a od 2008 roku przynosi stratę. Nie mogli zatem poczynić żadnych oszczędności, gdyż nie wypłacono skarżącemu dywidendy. Udziały w spółce zostały zajęte. Ponadto po otrzymaniu wszystkich wezwań łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach wynosi blisko 100.000 zł. I. K. jest obciążona zobowiązaniem alimentacyjnym na rzecz swojej matki. Ledwo wystarcza im na podstawowe utrzymanie. Do wniosku skarżący dołączyli także bilanse Spółki A. oraz rachunki zysków i strat dokumentujące, że A. Sp. z o.o. w roku 2008 ponosiła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w roku 2009 jej strata wyniosła 13.180 zł. Skarżący przedstawił także zaświadczenie o swoich zarobkach. Z uwagi na fakt, że powyższe oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżących, zarządzeniem z dnia 3 września 2010 roku wezwano pełnomocnika skarżących do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie wyciągów z posiadanych przez skarżących rachunków i lokat bankowych (osobistych i firmowych) za ostatnie 4 miesiące; udokumentowanie faktu zajęcia posiadanych przez skarżącego udziałów w "A." Sp. z o.o.; złożenie odpisu (kserokopii) zeznań podatkowych skarżących za 2009 rok oraz określenia przez skarżących kwoty środków przeznaczanych na własne utrzymanie oraz wydatki eksploatacyjne (opłaty za wodę, gaz, energię elektryczną itp.) wraz z jej udokumentowaniem poprzez przedstawienie faktur, rachunków itp. - w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżących w drodze pisma procesowego z dnia 17 września 2010 roku wyjaśnił jedynie, że jego mocodawca nie posiada osobistych rachunków bankowych, a w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie posiada również rachunku firmowego. Wszystkie udziały w Spółce A. należące do skarżącego zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Ponadto pełnomocnik skarżących poinformował, że jego mocodawca mieszka w lokalu będących własnością jego córek. W związku z niskimi zarobkami ponosi on jedynie połowę wydatków eksploatacyjnych związanych z mieszkaniem, tj. 300 zł. Nie posiada w związku z tym żadnych rachunków za prąd, wodę itp. Nadto skarżący ponosi wydatki związane z zakupem środków czystości i środków higieny, których szacunkowa wartość miesięczna wynosi 80 zł, a na swoje wyżywienie wydaje miesięcznie ok. 350 zł. Kwota, jaką skarżący uzyskuje z tytułu wynagrodzenia za pracę, ledwo wystarcza mu na pokrycie elementarnych wydatków związanych z utrzymaniem. Do pisma pełnomocnik załączył kserokopię zeznania podatkowe skarżącego, nie dołączając przy tym żadnych dokumentów i informacji dotyczących skarżącej – I. K., objętych wezwaniem z dnia 3 września 2010 roku. Dnia 24 września 2010 roku Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Ł. postanowieniem odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych podnosząc iż w przedmiotowej sprawie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawców zawartych w postanowieniu NSA tylko w sytuacji zmiany okoliczności sprawy. Przez spełnienie przesłanki określonej w art. 165 p.p.s.a. należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy jak i w obowiązującym prawie. W ocenie referendarza sądowego okoliczności przedstawione w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przesądzają o pogorszeniu sytuacji materialnej skarżących i jednocześnie nie uzasadniają zmiany postanowienia z dnia 17 listopada 2009 roku. W dniu 21 października 2010 roku pełnomocnik skarżących złożył zażalenie na powyższe postanowienie, które pismem z dnia 25 października 2010 roku zostało przemianowane z uwagi na omyłkę pisarską na sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 września 2010 roku. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżących wskazał, że spółka A. sp. z o.o. już od 2008 roku przynosiła stratę i w związku, z czym skarżący fizycznie nie mieli żadnych zysków związanych z działalnością spółki. Wskazano, także że skarżący jest tylko pracownikiem przedmiotowej spółki i jej kondycja finansowa nie powinna mieć wpływu na ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych. Dodatkowo skarżący wskazali, że ciężka sytuacja finansowa została już w pełni uzasadniona i udowodniona. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie jest zasadny. Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 cyt. ustawy). W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżący wystąpili o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (punkt 4 formularza wniosku), czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od oceny referendarza sądowego zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej. W niniejszej sprawie Sąd zauważył, że był już składany wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez skarżących w postępowaniu ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 rok. Jak wynika bowiem z akt sprawy prawomocnym postanowieniem z dnia [...] roku Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżących na postanowienie WSA w Ł. z dnia 17 listopada 2009 roku o przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych do wysokości 5.729 zł, wskazując, że Sąd pierwszej instancji słusznie przyjął, że sytuacja majątkowa skarżących pozwala im na uiszczenie części wpisu od skargi i znajduje się w możliwościach finansowych strony, jej zaś uiszczenie nie spowoduje uszczerbku w domowym budżecie oraz wyczerpująco odniósł się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. NSA podkreślił przy tym, za WSA w Ł., że uiszczenie przez skarżących części wpisu nie będzie stanowiło uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących w szczególności, iż prowadzą oni odrębne gospodarstwa domowe i posiadają dochód miesięczny, skarżący w wysokości 1.300 zł, a skarżąca w kwocie 3.735,75 zł. Postanowienie to jest więc prawomocne (art. 168 § 1 p.p.s.a.). Powyższa okoliczność nie wyklucza jednak możliwości ponownego ubiegania się przez skarżących o przyznanie prawa pomocy, gdyż stosownie do treści art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie). Jednakże należy zauważyć, że zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2006, s. 365). Referendarz sądowy, rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawców zawartej we wskazanym wcześniej prawomocnym postanowieniu. Podkreślić przy tym trzeba, że możliwość zmiany bądź uchylenia wspomnianego orzeczenia daje art. 165 p.p.s.a., jednakże tylko i wyłącznie przy spełnieniu wskazanego w nim warunku, czyli zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia (por. T. Ereciński, w: Komentarz do K.p.c. III, LexisNexis, s. 661). W przypadku postanowienia przyznającego prawo pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na fakt, że uiszczenie części kosztów sądowych znajduje się w możliwościach finansowych skarżących, będą to w szczególności okoliczności wskazujące na pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawców. Zgodnie z treścią art. 260 p.p.s.a. W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Rozpoznając sprawę co do jej przedmiotu sąd stwierdził, że postanowienie wydane przez Referendarza sądowego jest trafne. W niniejszej sprawie skarżący jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazali, że A. Sp. z o.o. już od 2007 roku, a od 2008 roku przynosi stratę. Nie mogli zatem poczynić żadnych oszczędności, gdyż nie wypłacono skarżącemu dywidendy. Udziały w spółce zostały zajęte. Łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach wynosi blisko 100.000 zł, nie mieli możliwości odłożenia takiej kwoty. I. K. jest obciążona zobowiązaniem alimentacyjnym na rzecz swojej matki. Ledwo wystarcza im na podstawowe utrzymanie. Ponadto skarżący dołączył zaświadczenie o wysokości swoich zarobków (1.300 zł brutto miesięcznie) oraz bilanse i rachunki zysków i strat, potwierdzające, że A. Sp. z o.o. w 2008 roku poniosła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w 2009 roku jej strata wyniosła 13.180 zł. Jednocześnie z pisma z dnia 17 września 2010 roku wynika, że skarżący nie posiada osobistych rachunków bankowych, a w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie posiada również rachunku firmowego. Wszystkie udziały w Spółce A. należące do skarżącego zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Skarżący mieszka w lokalu będących własnością jego córek. W związku z niskimi zarobkami ponosi jedynie połowę wydatków eksploatacyjnych związanych z mieszkaniem, tj. 300 zł. Nie posiada w związku z tym żadnych rachunków za prąd, wodę itp. Nadto skarżący ponosi wydatki związane z zakupem środków czystości i środków higieny, których szacunkowa wartość miesięczna wynosi 80 zł, a na swoje wyżywienie wydaje miesięcznie ok. 350 zł. W 2009 roku według zeznania podatkowego (PIT-37) osiągnął dochód w kwocie 9.510 zł. W ocenie sądu, powyższe okoliczności nie przesądzają o pogorszeniu sytuacji materialnej skarżących, uzasadniającej zmianę postanowienia z dnia 17 listopada 2009 roku na podstawie wskazanego powyżej art. 165 p.p.s.a. W szczególności o niemożności poniesienia kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania nie przesądza fakt, iż A. Sp. z o.o. w ostatnich dwóch latach działalności przyniosła straty. Wskazać bowiem należy, że strata w zakresie prowadzonej przez Spółkę działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. W tym kontekście należy także zwrócić uwagę na obroty Spółki, jakie osiąga prowadząc działalność gospodarczą. Rozliczenie wyniku finansowego za 2009 rok dowodzi, że Spółka obraca znacznymi kwotami pieniędzy, jej przychody ze sprzedaży w 2009 roku wyniosły 2.652,746 zł. Podkreślenia wymaga przy tym fakt, że Spółka prowadzi działalność na znaczną skalę, co znajduje potwierdzenie w złożonych wyciągach z rachunku tejże Spółki, załączonych do sprawy o sygn. akt [...]. Analiza tych wyciągów dowodzi, że Spółka w ubiegłym roku co miesiąc dysponowała środkami kilkukrotnie przekraczającymi należności sądowe, w tym należności wynikające ze wskazanej obecnie łącznej kwoty wpisów od wszystkich skarg wniesionych przez skarżącego bądź skarżących. Z wyciągów tych w szczególności wynika, że tylko w październiku 2009 roku z rachunku tego podjęto ponad 400.000 zł, przy czym większa część tej kwoty (ponad 300.000 zł) została podjęta w formie wypłaty gotówkowej. W tej sytuacji, w ocenie Referendarza sądowego, bez większego znaczenia dla zdolności płatniczych skarżących ma fakt zajęcia udziałów w Spółce A. w postępowaniu egzekucyjnym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł.-B., znajdujący potwierdzenie w nadesłanym postanowieniu Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. z dnia [...] roku. Dodatkowo nie można uznać za podstawę do zwolnienia strony z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych okoliczność, że wszystkie postępowania podatkowe toczące się wobec niej obciążone są kosztami, których łączna kwota wynosi około 100.000 złotych. Okoliczności przytoczone przez skarżącego wskazują, że nie wystąpiły nowe okoliczności mogące umożliwić uzyskanie zwolnienia z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Podkreślić przy tym należy, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości strony nie są wystarczająco wyjaśnione, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych oświadczeń i żądanych informacji w tym przedmiocie. Sprawą wnioskodawcy, zwłaszcza korzystającego z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, jest bowiem wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd uznał, iż sprzeciw skarżących nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazali bowiem, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jedynie zaś wykazanie spełnienia tej przesłanki obligowałoby Sąd do uwzględnienia wniosku w żądanym zakresie (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504). Ponadto nie bez znaczenia dla powyższej oceny zdolności finansowej skarżących ma fakt, iż skarżący mimo deklarowanej trudnej sytuacji materialnej zgromadzili środki na poniesienie dotychczasowych kosztów sądowych, w tym zwłaszcza części wpisu sądowego od skargi w kwocie 5.729 zł. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 160 i art. 163 par. 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Sz.Ch.