II SA/Łd 1008/11

Dnia 4 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2011 roku sprawy ze skargi C. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku C. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. nr [...], odmawiającą C. M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...]r. odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, argumentując, iż strona nie przedstawiła wymaganych dokumentów potwierdzających rodzaj i okres represji. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy C. M. oświadczyła, iż w 1940 roku rodzice z rodzeństwem zostali wysiedleni z gospodarstwa w miejscowości S. gmina B. do miejscowości P. gmina W., a po krótkim tam pobycie dalej do miejscowości M. gmina B. Strona urodziła się w dniu 20 kwietnia 1944r. w M., gdzie rodzice pracowali do końca wojny. Ojciec pracował przy budowie poligonu, matka sprzątała u niemieckiego gospodarza, zaś strony rodzeństwo pomagało matce przy drobnych pracach. Dodała, iż wieś S. została włączona do wojskowego poligonu urządzonego przez wojsko niemieckie, a zamieszkała tam ludność wysiedlona i wywieziona. Dom rodziców, podobnie jak domy sąsiednie, został zniszczony. Ustosunkowując się do uzasadnienia decyzji organu I instancji strona wyjaśniła, iż w dniu 8 marca 2011r. wysłała poświadczone za zgodność z oryginałem przez pracownika Urzędu brakujące dokumenty oraz opinię właściwego stowarzyszenia osób poszkodowanych. W ocenie strony oznacza to, iż argument organu jakoby strona w wyznaczonym terminie nie przedstawiła wymaganych dokumentów jest chybiony. Strona załączyła zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 1 marca 2011r., potwierdzające, iż wieś S. w gminie B. figuruje w wykazie osiedli zniszczonych w czasie działań wojennych. W wykazie tym podano, że ludność została wysiedlona, nadto w maju 1940 roku i jesienią 1941 roku nastąpiło wysiedlenie całej gminy pod poligon, utworzony na terenie całej gminy. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, rozstrzygnięciem z dnia [...]r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W pierwszej kolejności organ odwoławczy podał, iż wezwał stronę do złożenia wszystkich dokumentów potwierdzających oświadczenia zawarte w odwołaniu. W odpowiedzi strona złożyła pismo wyjaśniające, iż w dniu 8 marca 2011r. złożyła ankietę matki i kartę osobową, w dniu 12 kwietnia 2011r. wysłała oświadczenie świadka, akt urodzenia i ksero dowodu osobistego. Kierownik Urzędu ustalił, iż rodzina strony została wysiedlona z miejscowości S. do M., gdzie pobyt tam potwierdza m.in. ankieta B. M., matki strony, złożona do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, w trakcie ubiegania się o wydanie pierwszego dowodu osobistego. Nadto fakt wysiedlenia mieszkańców potwierdza Archiwum Państwowe. Niemniej jednak nie został przedstawiony żaden dowód na okoliczność skierowania rodziców do pracy przymusowej, natomiast przyznanie uprawnienia jest uzależnione od deportacji właśnie do pracy przymusowej. Z żadnego z dokumentów nie wynika, aby praca była wykonywana przymusowo. Świadek M. P. zeznała, iż rodzice strony zostali wysiedleni w związku z budową poligonu i przebywali na "wygnaniu" w M., gdzie urodziła się strona. Nie kwestionując pogorszenia się sytuacji rodziny strony na skutek wysiedlenia, jak i ciężkiej sytuacji w trakcie wojny, Kierownik zwrócił uwagę, iż strona w czasie wysiedlenia przebywała w otoczeniu najbliższej rodziny. Nadto miejsce, do którego rodzina została wysiedlona znajdowało się w niewielkiej odległości od wsi S., co wiąże się z tym, iż pobyt był w istocie w tym samym kulturowo jak i językowo środowisku. Reasumując Kierownik podał, iż strona nie spełniła warunków dla przyznania wnioskowanego świadczenia. C. M. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Wskazując na zasadność skargi strona powtórzyła przytoczone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, okoliczności deportacji jej rodziny do pracy przymusowej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) ..III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego. Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W świetle powyższego trudno oprzeć się wrażeniu, iż w niniejszej sprawie organy przeprowadziły postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych norm podstawowych. Lektura lakonicznego uzasadnienia decyzji I instancji wskazuje, iż odmowa przyznania świadczenia pieniężnego uzasadniona została brakiem złożenia w określonym terminie wymaganej dokumentacji. Organ I instancji nie podjął żadnych kroków celem przeanalizowania dokumentów sprawy, które skarżąca złożyła. Owszem pierwotny wniosek z lutego 2011 roku nie był wystarczający. Niemniej w dniu 14 marca 2011r. do organu wpłynęła uzupełniona dokumentacja, a pomimo to organ stwierdził, iż jest ona niekompletna i zupełnie nie podjął się analizy złożonego wniosku, do czego był zobowiązany w myśl podstawowych zasad postępowania. W konsekwencji w dniu 23 marca 2011r. wydał decyzję wskazując, iż pozytywne dla strony rozpoznanie wniosku nie znajduje oparcia w materiale sprawy, którego de facto zupełnie nie przeanalizował. Niewątpliwie organ ponownie rozpoznając sprawę podjął się lektury dokumentów sprawy, jednakże uznając, iż strona nie wykazała zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 2 pkt 2 lit. a omawianej ustawy, wezwał jedynie stronę do uzupełnienia dokumentów, natomiast z urzędu nie poczynił jakichkolwiek ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) rodziny skarżącej. Przywołana już zasada prawdy obiektywnej obligowała organ do podjęcia we własnym zakresie niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Nie czyniąc zadość temu unormowaniu organ przyjął bierną postawę, oczekując, iż to wnioskodawczyni złoży wszystkie dowody na poparcie swych twierdzeń. Takie działanie ze strony organu nie znajduje usprawiedliwienia w obowiązujących przepisach prawa. Konsekwencją tak poprowadzonego postępowania musi być ustalenie, iż organ faktycznie nie rozstrzygnął czy w sprawie niniejszej miała miejsce deportacja, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a cytowanej ustawy. Dokonując wykładni pojęcia "deportacja" należy mieć na względzie, iż musiała się ona łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). I co ważne okolicznością wymagającą ustalenia ponad wszelką wątpliwość jest wyjaśnienie jaki charakter przybrała praca wykonywana na deportacji. Jak również czy za pracę tę strona otrzymywała wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent, czy została podjęta z własnej woli, czy stronie nie pozostawiono wyboru co do rodzaju wykonywanych zajęć. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych o deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009r., sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009r., sygn. akt II SA/Op 572/08). Jak wynika z akt niniejszej sprawy, rodzina skarżącej została wysiedlona z miejscowości S. do M. – gdzie urodziła się strona. Okoliczności tej nie kwestionuje organ. A skoro skarżąca ze względu na wiek nie mogła pracować przymusowo, to nie budzi wątpliwości, iż w takiej sytuacji należało zbadać, czy jej rodzice wykonywali pracę przymusową i na czyją rzecz. Obowiązkiem organu było zatem ustalenie, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącego do miejscowości M. łączyła się z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska i czy jej skutkiem było wywiezieniem do pracy przymusowej Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Jak oświadcza strona dom rodziców, podobnie jak pozostałych mieszkańców, został zniszczony i powrót do rodzinnego domu faktycznie nie był możliwy. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. ar