II SA/Łd 1020/11

Dnia 18 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Czesława Nowak – Kolczyńska Sędziowie Sędzia NSA: Anna Stępień Sędzia WSA: Jolanta Rosińska (spr.) Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi S. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] roku Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. l i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji własnej o odmowie przyznania S.H. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Z akt sprawy wynika, że S.H. złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z dnia 23 lipca 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm.). We wniosku skarżąca wskazała, iż urodziła się 17grudnia 1942 roku na wygnaniu w miejscowości O., bowiem jej rodzice i rodzeństwo zostali w 1941 roku wywiezieni z rodzinnej miejscowości G. do O. Skarżąca, która stwierdziła, że jej rodzice przymusowo pracowali na rzecz okupanta w O, załączyła na powyższą okoliczność oświadczenia dwóch świadków: S. L. oraz M. S. Nadto strona załączyła kopię swojej ankiety osobowej, świadectwo chrztu oraz zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Ł. odnoszące się do powstania poligonu wojskowego w gminie M. i obejmującego także G. Konkludując podniosła, iż jako dziecko doznała wielu cierpień, które wywarły negatywny wpływ na całe jej życie. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. , następnie utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] r. odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Pismem z dnia 4 kwietnia 2011 r. (sprecyzowanym później pismem opatrzonym data 21 kwietnia 2011 r.) skarżąca wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...] r. w trybie art. 154 K.p.a. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu – na mocy art. 154 K.p.a. - odmówił uchylenia decyzji własnej. W ocenie organu zgromadzony w sprawie materiał potwierdza wysiedlenie rodziny skarżącej z miejsca stałego zamieszkania do O., gdzie urodziła się skarżąca, jednak nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem S. H. złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Wspomnianą na wstępie decyzją organ utrzymał w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego organ uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ stwierdził, że ocena dowodów przedstawionych przez stronę na okoliczność wykazania istnienia przesłanek decydujących o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przeprowadzona została w trakcie postępowania zakończonego ostateczną decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Kierownik Urzędu rozpoznając sprawę w trybie zwyczajnym ustalił, iż strona nie podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 cyt. ustawy. Dalej organ zauważył, że we wniosku z dnia 4 kwietnia 2011 r. uzupełnionym pismem, które wpłynęło do Urzędu w dniu 29 kwietnia 2011 r. strona powołała się na te same okoliczności będące przedmiotem rozpoznania organu w trakcie postępowania prowadzonego w trybie zwyczajnym. W ocenie organu brak jest jakichkolwiek dowodów na skierowanie członków rodziny do pracy przymusowej. Tu organ wyjaśnił, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utraty domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W konsekwencji organ uznał, że w okresie od października 1941 r. do wyzwolenia w 1945 r. S.H. (z domu Ż.) wraz z rodziną podlegała represjom, które w myśl ustawy nie stanowią podstawy do przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu uznał za udowodniony fakt wysiedlenia strony i jej rodziny w czasie okupacji do miejscowości O. Brak jest natomiast przesłanek wskazujących, iż zmiana przez rodzinę strony miejsca zamieszkania spowodowana była skierowaniem do pracy przymusowej. Zdaniem organu z akt sprawy wynika, iż powodem wysiedlenia strony i jej rodziny była budowa poligonu wojskowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. S.H. podtrzymała dotychczasowe stanowisko powtarzając argumenty przedstawione w poprzednich pismach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Zastosowany przez organ nadzwyczajny tryb wzruszania decyzji ostatecznych, przewidziany w art. 154 K.p.a. wymaga kumulatywnego spełnienia przesłanek. Po pierwsze, by decyzja ostateczna nie tworzyła praw dla żadnej ze stron postępowania, a po drugie, by za uchyleniem lub zmianą takiej decyzji przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. Zatem obowiązkiem właściwego organu administracji publicznej - związanego w tym zakresie art. 7 K.p.a. - jest ocena, czy za zmianą lub uchyleniem decyzji ostatecznej, na mocy której strona nie nabyła prawa, przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Powyższe oznacza, że przesłanki interesu społecznego lub słusznego interesu strony muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść, wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy, a nadto zmiana decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 K.p.a. nie może prowadzić do wydania decyzji sprzecznej z prawem. Bez wątpienia słuszny interes strony w rozumieniu analizowanego przepisu musi być interesem znajdującym oparcie, zgodnie z zasadą praworządności, wyrażoną w art. 6 K.p.a., w obowiązujących przepisach prawa (por. wyrok NSA z dnia 18 października 2007 r., II OSK 1406/06, Lex nr 427601). Sąd, kontrolując zgodność z prawem decyzji wydanych w trybie art. 154 K.p.a., ma obowiązek badania, czy organ orzekający nie przekroczył granic uznania wyznaczonych przesłankami określonymi w tym przepisie, to jest interesem społecznym lub słusznym interesem strony, tym bardziej więc jest obowiązany wnikać, czy w świetle tych przesłanek sprawa była w ogóle rozpoznawana. W obliczu powyższego zatem stwierdzić należy, iż rozstrzygnięcie o przyznaniu bądź odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej nie leży w granicach uznania administracyjnego, lecz zależne jest od spełnienia ustawowych przesłanek. Rzeczą organu było zatem przesądzenie kwestii zaistnienia słusznego interesu strony przemawiającego za ewentualną zmianą decyzji ostatecznej odmawiającej przyznania świadczenia, po ponownym przeprowadzeniu postępowania dowodowego i prawidłowej jego ocenie. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji obowiązującej od dnia 20.04.2011 r. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Oceniając zarzuty skargi Sąd uznał, że w toku postępowania prowadzonego przez organ doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 7, 8, 9, 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 K.p.a. Swobodna ocena dowodów musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. Zgodnie zaś z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany szeroko, jak to jest tylko możliwe. Udowodnione naruszenie tego obowiązku stanowi wystarczającą podstawę do uchylenia decyzji. Obowiązkiem organu było zatem pouczenie skarżącej o możliwości składania wniosków dowodowych potwierdzających okoliczności warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Analiza akt postępowania administracyjnego wskazuje, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych obowiązkowi temu uchybił. Niemniej jednak, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, organ powinien we własnym zakresie podjąć niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a nie prowadzić postępowanie w sposób bierny i oczekiwać, że to strona powinna przedstawić wszystkie dowody na poparcie swoich oświadczeń. W rozpoznawanej sprawie do wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca załączyła oświadczenia świadków: S. L. oraz M. S. potwierdzających wykonywanie pracy przymusowej przez jej rodziców na deportacji. Dokumenty te organ całkowicie pominął uchybiając wskazanym powyżej przepisom K.p.a. W ocenie Sądu organ administracji nie przeprowadził wymaganego przepisami K.p.a. postępowania dowodowego poprzez przesłuchanie wskazanych świadków, czy też przesłuchanie samej skarżącej w trybie art. 86 K.p.a. Nie podjął zatem próby poczynienia niezbędnych ustaleń w celu wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. W tym stanie rzeczy za całkowicie dowolną należy uznać konstatację organu, iż skarżąca nie udowodniła faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, a w konsekwencji nie spełniła przesłanki Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych o deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009r., sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009r., sygn. akt II SA/Op 572/08). Skoro skarżąca nie mogła pracować przymusowo, to w takiej sytuacji należało zbadać, czy jej rodzice wykonywali pracę przymusowo i na czyją rzecz, a w przypadku pozytywnego ustalenia tego faktu, czy obowiązek przymusowej pracy jej rodziców przybrał szczególnie dotkliwą formę. Obowiązkiem organu było zatem ustalenie, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącego do miejscowości O. łączyła się z wywiezieniem do pracy przymusowej oraz z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), zaś z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana mimo, iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza również art. 107 § 1 i 3 K.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. m.ch.