II SA/Łd 1046/10

Dnia 16 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2010 roku sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z dnia [...]. Nr [...]. Decyzją z dnia [...], nr [...] Wójt Gminy M. orzekł o obowiązku zwrotu przez P. K. należności z tytułu otrzymanych przez P. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2008r. do 30 września 2009r w wysokości 3.600 zł łącznie z ustawowymi odsetkami naliczonymi w sposób wskazany w art. 27 ust. 1a ustawy. Świadczenia te były wypłacane P. K. na podstawie decyzji Wójta Gminy M. z dnia [...], którą przyznano R. K. świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla P. K. w kwocie 300 zł miesięcznie na okres od. W piśmie z dnia 27 listopada 2009r skarżący wniósł o umorzenie w/w należności. Pismo to wpłynęło do organu pierwszej instancji w dniu 3 grudnia 2009r. W uzasadnieniu P. K. podniósł, iż przebywa w Areszcie Śledczym w Ł. od 2005 roku i nie posiada środków pieniężnych, aby mógł tę kwotę uregulować. W Areszcie Śledczym nie pracuje i nadal się leczy. Decyzją z dnia [...] Wójt Gminy M. odmówił P. K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Rozstrzygnięcie to jednak zostało uchylone decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...]. W dniu 10 maja 2010r. organ pierwszej instancji zwrócił się do skarżącego o przesłanie kopii orzeczenia o niepełnosprawności (niezdolności do pracy) wskazanego w piśmie z dnia 28 kwietnia 2010r. Decyzją z dnia [...], nr [...] Wójt Gminy M. odmówił P. K. umorzenia należności w wysokości 3.600 zł łącznie z ustawowymi odsetkami naliczonymi w sposób wskazany w art. 27 ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego R. K. dla P. K. w okresie od 1 października 2008r. do 30 września 2009r. w wysokości po 300 zł miesięcznie. W uzasadnieniu tej decyzji organ wymienił dokumenty złożone przez skarżącego, dotyczące stanu zdrowia skarżącego i stwierdził, iż zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza informacji, że P. K. jest obecnie leczony, niepełnosprawny albo niezdolny do podjęcia pracy. To, że w przeszłości takie sytuacje miały miejsce ma znaczenie drugorzędne. W ocenie organu nie ma przeszkód, aby po opuszczeniu Aresztu Śledczego P. K. podjął zatrudnienie i zwrócił należności wynikające z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Okoliczność, iż dłużnik nie może liczyć na pomoc rodziny nie stanowi przeszkody dla wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego. Ponadto dłużnik nie zwracał się do Sądu o zmianę wyroku zasądzającego alimenty na rzecz P. K. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącego o możliwości wystąpienia z prośbą o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty należności. W odwołaniu od tej decyzji, złożonym w dniu 28 czerwca 2010r. skarżący powołał się na opinię lekarza psychiatry o jego stanie zdrowia, którą załączył do odwołania, na trudności związane z dostępem do lekarza z powodu organizacji opieki lekarskiej w Areszcie Śledczym, a także na ograniczone możliwości pełnego przedstawienia swojej sytuacji zdrowotnej, w związku z pozbawieniem wolności. Decyzją z dnia [...], nr [...] SKO w S. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu SKO podzieliło stanowisko i argumentację organu pierwszej instancji co do możliwości zarobkowych stanu zdrowia skarżącego. Podniosło nadto, że przed osadzeniem w zakładzie karnym P. K. nie czynił żadnych starań by wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego. Zadłużenie powstało w wyniku wieloletnich zaniedbań. Zwróciło uwagę na możliwość wystąpienia z żądaniem obniżenia wysokości obowiązku alimentacyjnego lub jego całkowitego zaniechania w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności. W trakcie odbywania tej kary zapadł kolejny wyrok o podwyższeniu alimentów z kwoty 150 zł do 300 zł miesięcznie. SKO stwierdziło także, iż wprawdzie P. K. nie posiada majątku ani zasobów pieniężnych, z których można by było prowadzić egzekucję świadczeń alimentacyjnych i nie może liczyć na pomoc rodziny, to aktualnie nie ponosi żadnych kosztów utrzymania związanych z utrzymaniem mieszkania, nie ma też żadnych kosztów związanych z sytuacją zdrowotną (koszty leczenia i leków), które w sposób dotkliwy by go obciążały. Przebywając w zakładzie karnym ma zapewnione całodzienne utrzymanie i nie można uznać faktu pobytu w zakładzie karnym za trudna sytuację rodzinną, gdyż nie zagraża ona egzystencji dłużnika. W skardze na powyższa decyzję P. K. wniósł o uchylenie decyzji. Stwierdził, iż nie wiedział o toczącym się postępowaniu w sprawie o podwyższenie alimentów. To, iż nie wystąpił o zmianę obowiązku alimentacyjnego oraz nie płacił alimentów uzasadnił swoim stanem zdrowia, nieznajomością przepisów prawa oraz pobytem w Areszcie Śledczym. W odpowiedzi na skargę SKO w S., podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględnia skargę i uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" – "c" p.p.s.a.). Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sąd stwierdza, że skarga jest uzasadniona. Podstawę rozstrzygania w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.jedn. Dz.U. z 2009r. Nr 1 poz. 7 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (art. 27 ust.1 a). Organ właściwy wierzyciela wydaje decyzję o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego po zakończeniu okresu świadczeniowego. Na podstawie art. 30 ust. 2. ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Nie ulega wątpliwości, że objęte hipotezą art. 30 ust. 2 cyt. ustawy uprawnienie organu do umarzania należności alimentacyjnych jest realizowane w ramach uznania administracyjnego i jest uzależnione od zaistnienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Bez wątpienia winny to być okoliczności o charakterze wyjątkowym, w szczególności takie, które powodują niemożność spłaty zadłużenia niezawinioną przez dłużnika alimentacyjnego. Trafnie organ zauważa, że fakt, iż skarżący został osadzony na 5 lat w zakładzie karnym, jest okolicznością całkowicie przezeń zawinioną i pobyt w areszcie nie zwalnia od regulowania zobowiązań alimentacyjnych. Niemniej należy podkreślić, że obowiązek zwrotu dotyczy okresu rozliczeniowego wrzesień 2008 – wrzesień 2009, za ten okres bowiem organ dochodzi zwrotu wypłaconych zastępczo wierzycielce świadczeń i badanie możliwości płatniczych dłużnika, czy też niemożności spełniania przezeń zobowiązań winny dotyczyć przede wszystkim tego okresu. Brak podstaw, aby przedmiotem rozważań czynić zaległości powstające we wcześniejszych okresach. Organy nie rozważyły, czy okolicznością usprawiedliwiającą wniosek o umorzenie należności nie jest np. brak możliwości zatrudnienia podczas pobytu w zakładzie karnym z uwagi na brak wolnych miejsc pracy. Ponadto na niewątpliwie zawinioną przez skarżącego sytuację (odbywanie kary pobawienia wolności) nałożyła się jego sytuacja zdrowotna. W tym zakresie brak jest wyczerpujących ustaleń w uzasadnieniach organów zarówno I jak i II instancji. Organ I instancji wprawdzie przytoczył przepisy, na podstawie których orzekał, jednak ustalenia faktyczne organu są zbyt ogólnikowe. Praktycznie organ ograniczył się do zamieszczenia wykazu, jakie dokumenty złożył P. K. (ale już nie wskazano, jaką zawierają treść) oraz do przytoczenia treści informacji dyrektora Aresztu Śledczego. Organ stwierdził też, że pomimo, że dłużnik został wezwany do złożenia dokumentacji dotyczącej niezdolności do pracy po styczniu 2007r., takiej dokumentacji nie przedłożył. Organ nie rozważył ustalenia tej okoliczności z urzędu, choć skarżący podkreślał, że nie dysponuje pełną dokumentacją z powodu pozbawienia wolności, nie wyjaśniono też, czemu na brak pełnej dokumentacji lekarskiej skazanego powoływał się również dyrektor Aresztu Śledczego, wszak chodzi o dokumentację z czasu pobytu P. K. w areszcie. Z kolei organ odwoławczy nie uzupełnił postępowania wyjaśniającego, choć skarżący dołączył do odwołania nowy dokument, pośrednio poświadczający jego twierdzenie, że nadal niepełnosprawny i niezdolny do pracy. Uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji winno zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego. Uzasadnienie decyzji organu I instancji tych elementów nie zawiera, brakuje w nim zarówno ustaleń faktycznych, jak i oceny materiału dowodowego. Jest to uchybienie rygorom zawartym w ar. 107 §3 k.p.a. Naruszono zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.), szczególnie istotną w przypadku decyzji po charakterze uznaniowym. Nie sposób stwierdzić, że uchybienia te nie wpłynęły na wynik postępowania. Poza sporem jest, że skarżący legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności w okresie od 2005 roku do stycznia 2007 roku. Natomiast umknęło uwadze organów, że powoływał się on konsekwentnie również na niepełnosprawność połączoną z niezdolnością do pracy w późniejszym okresie. Na tę okoliczność wskazywał m.in. w pierwszym odwołaniu, informację taką zawiera też odwołanie od decyzji Wójta Gminy M. z dnia [...]. Dodatkowo do odwołania załączył dokument "uzupełnienie opinii" podpisany przez lekarza psychiatrę, z którego wynika, że rozpoznane schorzenie psychiatryczne powoduje u opiniowanego dalszą – od lutego 2007 do sierpnia 2010 roku niezdolność do pracy. Przy czym nie wiadomo, z jakiej daty pochodzi ten dokument, ale wynika z niego, że skarżący mógł być niezdolny do pracy z uwagi na niepełnosprawność w dacie wydania decyzji zaskarżonej. Z jego treścią nie korespondują jednak ustalenia organów, które stwierdzały (na podstawie pisma dyrektora aresztu), że skarżący nie jest leczony obecnie systematycznie. Z pisma Dyrektora Aresztu Śledczego, na które powołują się organy administracji wynika, iż skarżący wielokrotnie był przyjmowany w ambulatorium i korzystał z konsultacji lekarzy specjalistów (specjalności jednakże nie wskazano), okresowo otrzymywał leki (brak jest sprecyzowania, o jakie leki chodziło i w jakich okresach czasu były zalecane). Lekarz psychiatra potwierdza tę okoliczność w wyżej przytoczonej opinii i precyzuje, że skarżący nadal jest leczony systematycznie lekami specjalistycznymi. Powyższe okoliczności winny były skłonić organy do uzupełnienia postępowania i podjęcia próby wyjaśnienia, czy zapadało kolejne orzeczenie ustalające niepełnosprawność P. K. i rozstrzygające o zdolności lub niezdolności do pracy. Organy nie rozważały zwrócenia się o nadesłanie stosownej dokumentacji np. do ZUS, pomimo, że skarżący powoływał się na niemożność samodzielnego potwierdzenia tych okoliczności w związku z osadzeniem w AŚ. A przecież organ odwoławczy przejmuje sprawę do ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia, co obliguje go do uzupełnienia postępowania wyjaśniającego, dokonania autonomicznych ustaleń oraz ponownej, całościowej oceny zebranego materiału dowodowego. Z pewnością nie stanowi ustaleń faktycznych ograniczenie się do wskazania, jakimi dokumentami organ dysponuje, bez precyzyjnego przytoczenia ich treści. Działania i ustalenia organów administracji, zważywszy na sytuację skarżącego w toku postępowania (pozbawienie wolności i związane z tym utrudnienia w przedstawieniu sytuacji, jej udokumentowaniu) są niewystarczające. Odnośnie ustaleń dotyczących zdolności skarżącego do pracy, zauważyć należy, iż organy nie podjęły także w tym zakresie żadnych działań z urzędu, które pomogłyby wyjaśnić sytuację, np. poprzez zwrócenie się do ZUS. Odnośnie przyczyn powstania zaległości alimentacyjnych oraz niezaskarżenia przez skarżącego wyroku o podwyższeniu alimentów nie można wykluczyć, iż stan zdrowia skarżącego także miał na to wpływ. Poza tym wydając decyzję o odmowie umorzenia zaległości organy administracji powołują się m.in. na potencjalną możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia po opuszczeniu Aresztu Śledczego w sytuacji, gdy w dacie wydania zaskarżonej decyzji pozostawał on jeszcze w Areszcie Śledczym, gdzie nie było dla niego możliwości wykonywania pracy zarobkowej z uwagi na brak wolnych, odpowiednich miejsc. Reasumując stan faktyczny poprzedzający wydanie zaskarżonej decyzji nie został dostatecznie wyjaśniony, co stanowi naruszenie zasad określonych w art. 1, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a. Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżona decyzję i poprzedzającą ja decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 §1 okt 1 lit. "c" i 135 p.p.s.a. Wskazówki co do dalszego postępowania, w tym kierunek uzupełnienia postępowania wyjaśniającego, wynikają z zawartych wyżej rozważań A.D.