II SA/Łd 1070/10

Dnia 1 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2010 roku sprawy ze skargi W. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej ustawy) odmówił W. W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona doznała, we wnioskowanym okresie, prześladowań nieobjętych przepisami ustawy. Pismem z dnia 1 lipca 2010r. W. W. zwróciła się do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy. W swoim wniosku oświadczyła, że lakoniczność uzasadnienia decyzji z dnia [...] nie pozwala jej na zorientowanie się, jakiego rodzaju przesłanki zaważyły na niekorzystnym dla niej stanowisku organu. Podkreśliła, iż w jej odczuciu i w oparciu o przepisy prawa ma wszelkie powody, aby uważać, że spełnia przesłanki powołanych w decyzji przepisów. Skarżąca ponadto oświadczyła, że jest obywatelem polskim, gdyż urodziła się w D., na terenie Państwa Polskiego. Nie ma ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, ani za tajne nauczanie. W roku 1940 wraz z matką i bratem została wywieziona do Generalnej Guberni do wsi R., gmina D., powiat Ł., a więc została deportowana. Deportacja obejmowała okres od miesiąca września 1940 roku do wyzwolenia w 1945 roku, a więc znacznie przekroczyła wymagany ustawowo okres 6 miesięcy. W dniu [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał, na podstawie na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej K.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, decyzję Nr [...], którą utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ administracji powołał się na stanowisko Trybunału konstytucyjnego, według którego spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę, świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Kierownik Urzędu stwierdził, że z materiału dowodowego wynika, iż skarżąca została wraz z całą rodziną wysiedlona do miejscowości D. Następnie trafiła do miejscowości R., gdzie rodzina zainteresowanej podjęła pracę. W ocenie organu strona nie przedstawił dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Z akt sprawy wynika, iż zmiana miejsca zamieszkania strony była spowodowana faktem wysiedlania z miejscowości D., a nie przymusowym skierowaniem do pracy w miejscowości R.. Należy zdaniem organu również zauważyć, że skarżąca nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na okoliczność wykonywania pracy przymusowej. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła W. W., która oświadczyła, że wnosi o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności przepisu art.2 ust.2 ustawy przez przyjęcie, że skarżąca nie spełnia przesłanki "deportacji" oraz przesłanki wykonywania przeze nią "pracy przymusowej". W uzasadnieniu skargi W. W. oświadczyła, że w maju 2010r., w oparciu o orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania pracy przymusowej w okresie II wojny światowej, połączonej z deportacją ze wsi D. (gmina D., powiat P.) do miejscowości R. (gmina D., powiat Ł.). Miejscowość ta położona jest około 100 km od miejsca urodzenia i dotychczasowego zamieszkania skarżącego. Deportacja nastąpiła we wrześniu 1940r., kiedy skarżąca miała 7 lat. Skarżąca została deportowana wraz z matką i o rok młodszym bratem. Ojciec skarżącej nie został wywieziony, przez całą wojnę ukrywał się przed Niemcami. Wraz z rodziną skarżącej wysiedlono jeszcze dwie inne rodziny - rodzinę J. i L. K. oraz M. i A. M. Niemcy skierowali skarżącą, jej matkę i brata do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez Polaków A. i W. K. Pracowałam w tym gospodarstwie do wyzwolenia tj. do stycznia 1945r. Za pracę tę nie otrzymaliśmy żadnej zapłaty. Dalej skarżąca wyjaśniła, że początkowo wraz z bratem paśli krowy i gęsi. Później było to pielenie, pomoc przy sianie, żniwach, wykopkach ziemniaków i buraków cukrowych. Zimą było to darcie pierza, łuskanie grochu itp. W chwilach wolnych pomagali swojej mamie przy układaniu jaj w punkcie skupu jaj i mleka. Matka skarżącej, ze względu na ukrywanie się ojca, nie otrzymywała żadnych kart żywnościowych. Skarżąca oświadczyła, iż na tę okoliczność w złożyła stosowne oświadczenie oraz przedłożyła dowody, że w okresie wojny nie mieszkała w D. Skarżąca podkreśliła, że w związku z powyższym niezgodnie jest stanowisko organu, zawarte w decyzji, iż skarżąca została wywieziona z "całą rodziną", gdyż ojca z nimi nie było. Ponadto oświadczyła, że spełnia wszystkie przesłanki, zawarte w ustawie, przy uwzględnieniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r. Zdaniem skarżącej Trybunał traktuje więc zamiennie deportację z przesiedleniem. Organ natomiast wskazuje, iż fakt wysiedlenia nie jest tożsamy z deportacją. Zdaniem skarżącej trudno jest sobie wyobrazić, że siedmiolatka "zmienia miejsca pobytu" w czasie trwającej wojny z własnej woli. Na poparcie swoich argumentów skarżąca przytoczyła orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego. W ocenie skarżącej, w kontekście przytoczonych wyroków, skarżąca nie musiała udowadniać, że wykonywała pracę przymusową, dlatego brak dowodu na tę okoliczność nie może być przesłanką negatywną do uzyskania świadczenia. Poza tym organ mógł przyjąć jej wyjaśnienia i przesłuchać świadków, których nazwiska podała. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz stwierdził, iż podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił również jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów prawa. Wobec powyższego organ administracji nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi we własnym zakresie i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Sąd administracyjny bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.),powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa". Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy uznać należy, że doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 K.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 K.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki W stanie faktycznym sprawy, przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego, w myśl przepisów ustawy, jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Należy wskazać, iż organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym, jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji organu poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera w zasadzie tylko jedno zdanie odnoszące się do odmowy przyznania świadczenia. W zdaniu tym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, gdyż zmiana miejsca zamieszkania skarżącej była związana z faktem przesiedlenia a nie deportacji do pracy przymusowej, ponadto strona nie przedstawiła dowodów na okoliczność wykonywania tej pracy. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu tym bardziej, że skarżąca podniosła, iż wraz z rodziną deportowana została z miejscowości D. w powiecie P. do miejscowości R. w gminie D., powiat Ł., odległej o ok. 100 km. Organ do okoliczności tej jednak nie odniósł się i nie poczynił w tym zakresie jakichkolwiek ustaleń. We wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca wskazała, iż okres deportacji trwał od września 1940 roku do stycznia 1945 roku, a zatem wyniósł niespełna 5 lat. Organ winien zatem między innymi ustalić, jaki charakter miało jej zatrudnienie, czy w tym czasie skarżąca miała możliwość powrotu do rodzinnej miejscowości i do domu, czy mogła korzystać z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, gdzie skarżąca spędzała najważniejsze święta, jak Boże Narodzenie i Wielkanoc. Z dokumentów znajdujących się w aktach postępowania administracyjnego wynika, że skarżąca wskazała dwóch świadków, którzy pisemnie potwierdzili wskazany przez nią fakt deportacji. Nie można zatem podzielić stanowiska organu, iż wnioskodawczyni nie przestawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Rzeczą organu było zaś rozważenie ich przesłuchania z zachowaniem reguł przewidzianych procedurą postępowania administracyjnego. Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego w Rozdziale 4, Działu II określają zasady postępowania dowodowego, w tym również możliwość przesłuchania strony celem wyjaśnienia istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy (art. 86 K.p.a.). Organ winien zatem i tę możliwość rozważyć, jeżeli po wyczerpaniu innych środków dowodowych pozostaną niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza wspomniany art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 p.p.s.a.