II SA/Łd 1124/11

Dnia 8 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2011 roku sprawy ze skargi H. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]roku nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395) odmówił H.R. przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu Kierownik Urzędu, przywołując orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. podkreślił, iż niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego jest udowodnienie wysiedlenia i wykonywania pracy przymusowej na tym wysiedleniu co najmniej przez 6 miesięcy. Natomiast zgromadzony w sprawie materiał potwierdza wysiedlenie strony w okresie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do miejscowości C. Jednakże materiał ten nie dokumentuje wykonywania pracy przymusowej przez matkę strony, której niepodjęcie groziło sankcjami karnymi. W terminie prawem przewidzianym H. R. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Nie zgadzając się z zaskarżonym rozstrzygnięciem oświadczył, iż w pierwszych dniach wojny ojciec został rozstrzelany, wnioskodawca miał wówczas 6 lat, siostra 5 lat. W 1941 roku rodzinę wysiedlono do miejscowości C., dokwaterowano do innej rodziny. Matka ciężko pracowała w zakładzie oddalonym około 9 km od miejsca zamieszkania, zakład działał na rzecz wojska niemieckiego, zarządzany był przez obywatela Niemiec. Podkreślił, iż dwa razy dziennie matka pokonywała na pieszo drogę do zakładu, podczas jej nieobecności wnioskodawca opiekował się siostrą, ale i pracował jak dorosły u Niemca, który był leśniczym w C., pasł krowy, gęsi, owce, zbierał jagody, ziemniaki, grzyby. Reasumując podkreślił, iż razem z siostrą bardzo odczuli brak ojca i ciężki los jaki zgotowali jego rodzinie Niemcy. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r., Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu przywołał dotychczasowy przebieg postępowania, przesłanki warunkujące uzyskanie świadczenia pieniężnego oraz podkreślił, iż w ramach dodatkowych czynności wyjaśniających przesłuchał wnioskodawcę. W konsekwencji na podstawie całego zgromadzonego materiału ustalił, iż rodzina R. została wysiedlona z miejscowości R. do miejscowości C., pobyt tam potwierdza ankieta strony złożona do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych. W ocenie organu wysiedlenie spowodowane było decyzją o budowie poligonu wojskowego, nie potrzebą uzyskania dodatkowych rąk do pracy. Z akt sprawy wynika, iż przymus pracy miał charakter ekonomiczny, nie administracyjny. W protokole przesłuchania czytamy bowiem, iż matka strony dobrowolnie podjęła pracę w ośrodku rolniczym – "wuj mój pracował w ośrodku rolniczym, produkującym na potrzeby armii niemieckiej, Załatwił on tam pracę mojej Mamie". Reasumując Kierownik stwierdził, iż nie kwestionując, że zawierucha wojenna mocno doświadczyła stronę, niewątpliwie została ona wysiedlona, odebrano jej cały majątek to jednak w ocenie organu nie został przedstawiony żaden dowód na okoliczność skierowania do pracy przymusowej. Z całokształtu materiału wynika, iż praca była wykonywana dobrowolnie. Na koniec organ dodatkowo wskazał, iż strona znajdowała się w o tyle dobrej sytuacji, że została wysiedlona z całą rodziną, nie odczuła zatem tak dotkliwie rozłąki z dotychczasowym miejscem zamieszkania. W skardze do WSA H. R. wniósł o pozytywne rozpatrzenie sprawy. Powtórzył w większości argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zakwestionował prawidłowość przesłuchania, a przede wszystkich wywiedzionych na jego podstawie wniosków, gdyż nie sposób zgodzić się z organem, ż matka wykonywała pracę dobrowolnie, skoro w owym czasie każdy wykonywał rozkazy, a odmowa kończyła się śmiercią. Podkreślił, iż już wystarczającą represją była utrata ojca w pierwszych dniach wojny. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przedmiotem kontroli jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku utrzymująca w mocy decyzję tegoż organu z dnia [...] roku o odmowie przyznania skarżącemu H. R. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Badając legalność zaskarżonej decyzji w zakreślonych powyżej granicach Sąd doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej jak i poprzedzającej ją decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Podkreślenia wymaga, iż nowelizacja ustawy w zakresie ust. 2 pkt 2 podyktowana była wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734, z dnia 23 grudnia 2009r.). Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnął bowiem, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. I co ważne, aktualne brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 w/w ustawy nie pozostawia wątpliwości co do przesłanek warunkujących przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Zwrócić należy przy tym uwagę, iż nadal przepis ten nie zawiera cezury odległości pomiędzy miejscowością, w której wnioskodawca mieszkał przed okupacją a miejscowością, do której został wysiedlony. Na okoliczność tę zwracał uwagę już Trybunał Konstytucyjny w swym orzeczeniu. Podkreślając, iż z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone winno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego. Niemniej jednak lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przywołane normy prawne, których naruszenia dopuściły się organy obu instancji obligują je do określonego działania. Przede wszystkim winny stać na straży praworządności i podejmować wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, iż organy w sposób nieuprawniony przerzuciły na wnioskodawcę obowiązek zgromadzenia wyczerpującego materiału dowodowego, by jednocześnie całkowicie odmówić im wiarygodności. Organ z urzędu pokusił się wyłącznie o przesłuchanie skarżącego ale i temu oświadczeniu odmówił wiarygodności. Zasadniczo nie wyjaśniając przesłanek takiego działania, co powinien był uczynić stosownie do art.107 §3 k.p.a. I co ważne skoro organ zdecydował się na przesłuchanie strony, to nie może odmówić jej oświadczeniom mocy dowodowej tylko dlatego, że pokrywają się one z jej dotychczasowymi oświadczeniami zwłaszcza, że zgromadzone w sprawie dokumenty urzędowe z całą pewnością nie podważają oświadczeń skarżącego. Organ winien mieć również na uwadze, iż tego rodzaju sprawy z zasady charakteryzują się ubogim materiałem dowodowym wynika to z zaszłości historycznych, podyktowane jest upływem czasu, śmiercią potencjalnych świadków. Powyższe nie zwalania jednakże organu od należytej oceny materiałów jakimi dysponuje, niedopuszczalna jest dowolna ocena dowodów, jakiej dopuścił się organ w niniejszej sprawie. Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji wskazuje, że Kierownik Urzędu stwierdził, iż niewątpliwie rodzina skarżącego została wysiedlona z miejscowości R. do miejscowości C. W tym zakresie organ nie podważa wyjaśnień strony. Nie zgadza się jednakże ze stroną, że praca jaką wykonywała matka skarżącego przybrała formę pracy przymusowej. Powołując w tej kwestii zapisy protokołu przesłuchania skarżącego organ stwierdził, iż matka pracowała dobrowolnie w ośrodku rolniczym, którą to pracę załatwił jej wuj. Zwrócić należy jednak uwagę na drobne niejasności, o których wyjaśnienie organ nie pokusił się, jak chociażby deklaracja strony, iż matka pracowała u gospodarza niemieckiego w S. Owszem nie można wykluczyć, iż skarżący utożsamia pracę w gospodarstwie z pracą w ośrodku rolniczym. Jednakże tej wątpliwości organ nie rozwiał, co mógł uczynić w toku przesłuchania lub późniejszego wezwania. Jest to o tyle istotne, iż być może faktycznie matka skarżącego zanim rozpoczęła pracę w ośrodku rolniczym, pracowała gdzie indziej. Warto zauważyć, iż niejasność te organ mógł rozwiać również przesłuchując siostrę strony, która być może pomimo swego ówczesnego wieku posiada większą wiedzę na ten temat, uzyskaną z rozmów z matką. Organ zupełnie nie rozważył przeprowadzenia takiego dowodu. Podobnie Kierownik nie rozważył pracy jaką wykonywał sam skarżący u leśniczego-gajowego, obywatela Niemiec, gdzie wykonywał prace, które mógł wykonać ze względu na wiek, nie otrzymywał wynagrodzenia i nie mógł swobodnie opuszczać miejsca zatrudnienia. Podzielić należy natomiast wyjaśnienia organu, iż wyłącznie przesłanki wynikające z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich mogą przemawiać za przyznaniem uprawnienia do świadczenia pieniężnego. I z tegoż względu, nie umniejszając, iż rodzina skarżącego mieszkała w ciężkich warunkach i odbiło się na niej piętno wojenne, szczególnie wobec śmierci ojca, okoliczności te pozostają bez wpływu na ocenę sytuacji strony. Niemniej, tym bardziej organ obowiązany był prowadzić postępowanie z uwzględnieniem podstawowych zasad procedury administracyjnej, indywidualnie podjeść do wniosku skarżącego o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Winien również uwzględnić w swej analizie, mając na uwadze, iż podobnych spraw jest więcej, iż nie charakteryzują się one materiałem dowodowym, który jednoznacznie wskazuje na pewne okoliczności. Mamy tu bowiem do czynienia z historią, która zazwyczaj nie ma potwierdzenia w dokumentach archiwalnych. Konieczne jest zatem poszukiwanie wyjaśnienia pełnego stanu faktycznego w oparciu o inne źródła, takie jak przesłuchanie samego wnioskodawcy, rodzeństwa, z którym był deportowany, czy wskazanych przez niego świadków. Nie oznacza to jednak, iż organ ma bezczynnie czekać na inicjatywę strony w powyższym zakresie, gdyż jako organ administracji publicznej ma większą wiedzę i rozeznanie środkach dowodowych, które mogą być wykorzystane w każdej konkretnej sprawie. Dlatego też nie jest dopuszczalne przerzucenie ciężaru dowodowego na wnioskodawcę, a jednocześnie odmówienie wiarygodności jego oświadczeniom, tylko dlatego, że nie ma innych dowodów, skoro faktycznie organ nie poczynił żadnych ustaleń w tym kierunku. Nie sposób również zgodzić się z lakonicznym stwierdzeniem organu, iż skarżący pomimo wieku i tak znajdował się w lepszej sytuacji od innych wysiedlonych dzieci, gdyż został wysiedlony z cała rodziną. Przy czym dla podkreślenia trafności swego twierdzenia przywołał jedynie orzeczenie sądu administracyjnego nie rozważając w istocie, w jakich warunkach mieszkał skarżący, jakie miał możliwości opuszczania swego miejsca pracy, jak wpływała na niego wykonywana praca, uwzględniając wiek ówczesny strony. Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Co oznacza, iż w przeważającej ilości przypadków osoby takie nie miały do czego wracać, niszczone były całe gospodarstwa, osoby te nieodwracalnie traciły dorobek życia. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. ar