II SA/Łd 1139/10

Dnia 12 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Grzegorz Szkudlarek Sędziowie Sędzia NSA: Anna Stępień Sędzia WSA: Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi K. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi D. J. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej. Decyzją ostateczną nr [..] z dnia [...] roku Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił K. B. przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wnioskiem z dnia 7 czerwca 2010 roku skarżąca wystąpiła do organu o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w zakładach metalowych [..] w Ł. na ul. Ł., w okresie od 2 stycznia 1941 roku do 1 stycznia 1945 roku. Decyzją nr [...] z dnia [..] roku organ odmówił K. B. przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Jako podstawę prawną podano art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.Dz.U. z 2000 roku, Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej K.p.a. oraz na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nt 87, poz. 395). W uzasadnieniu wskazano, iż pismo skarżącej z dnia 7 czerwca 2010 roku zakwalifikowano jako wniosek w trybie art. 154 K.p.a. Organ doszedł do wniosku, iż uwzględniając obecnie obowiązujące przepisy oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, nie można uznać, że skarżąca została deportowana do pracy przymusowej, gdyż – jak organ ustalił – strona mieszkała przed 1 września 1939 roku i także podczas okupacji w Ł. i tamże wykonywała pracę przymusową. Organ uznał więc, że represje wobec skarżącej nie były powiązane z przesiedleniem ani wyrwaniem ze środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. B. zaznaczyła, iż jej sytuacja była szczególna, ponieważ gdy miała 10 lat ( w 1939 r.) jej matka umarła, a ojciec został wywieziony do pracy przymusowej do Niemiec. Skarżąca nie miała rodzeństwa, została sama w domu, opiekowali się nią sąsiedzi. W wieku 12 lat została skierowana do pracy przymusowej w zakładach metalowych [...] w Ł. W 1944 roku skarżąca zachorowała na tyfus brzuszny i przebywała 3 miesiące w szpitalu zakaźnym na R., następnie przez pół roku powracała do zdrowia, ponownie uczyła się chodzić i mówić. Zdaniem skarżącej, pomimo tego że nie została wywieziona z miejsca zamieszkania i pracowała przymusowo w Ł., to jednak doznana przez nią represja była szczególnie dotkliwa, właśnie z uwagi na osierocenie i ciężką chorobę. Decyzją Nr [...] z dnia [...] roku Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ stwierdził, iż w analogicznych sprawach osób pracujących przymusowo w miejscu zamieszkania odmawiano przyznania świadczenia, więc przyznanie takiego świadczenia K.B. kolidowałoby z interesem społecznym i utrwalonym orzecznictwem. Organ podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny zakwestionował jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza granice RP oraz deportowanymi w granicach dawnego państwa polskiego. Zdaniem organu Trybunał wskazał, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostają bez zmian. K. B. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. W piśmie uzupełniającym skargę pełnomocnik skarżącej zwrócił uwagę na wyjątkowo trudną sytuację skarżącej w czasie okupacji oraz potrzebę zadośćuczynienia doznanej krzywdzie. Zdaniem strony powoływany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie odnosił się do tak szczególnych sytuacji, o jakiej mowa w niniejszej sprawie. W ocenie strony przyznanie jej żądanych uprawnień nie kolidowałoby z interesem społecznym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało oddalić. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, do kompetencji Sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Wyjaśnienia wymaga, iż do wzruszenia decyzji w trybie art. 154 K.p.a. konieczne jest spełnienie łącznie trzech przesłanek: - musi to być decyzja ostateczna; - decyzja ta nie może tworzyć praw nabytych dla żadnej ze stron postępowania; - za uchyleniem lub zmianą decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. W kontrolowanym postępowaniu Sąd stwierdził zaistnienie dwóch przesłanek: decyzja z dnia [...] roku jest ostateczna i strona nie nabyła na jej podstawie żadnych praw. Jednakże nie podobna uznać, iż spełniona została ostatnia przesłanka dotycząca słusznego interesu strony bądź interesu społecznego. Zaakcentować warto, że art. 154 § 1 K.p.a. nie może prowadzić do wydania decyzji sprzecznej z prawem, a słuszny interes strony musi być interesem znajdującym oparcie w obowiązujących przepisach prawa. Z tego powodu w dalszej części rozważań Sąd skoncentrował się na wyjaśnieniu jak należy interpretować przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w związku z treścią przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa". Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodzić należy się z organem, iż powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem, to ustalenie czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do tejże pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu organy prawidłowo wyjaśniły, ustaliły i oceniły okoliczności faktyczne sprawy niezbędne dla jej rozstrzygnięcia. Niespornym w przedmiotowej sprawie jest to, że skarżąca K. B. w okresie od stycznia 1941 roku do stycznia 1945 roku wykonywała pracę przymusową w zakładach metalowych [...] zlokalizowanych w Ł. przy ul. Ł. W tym również okresie, jak i przed wybuchem II wojny światowej, skarżąca mieszkała w Ł. Powyższe okoliczności zostały udowodnione przez skarżącą, która przedstawiła stosowne dokumenty urzędowe oraz zeznania świadków. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu przyznanie świadczenia nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przy czym z uzasadnienia stanowiska Trybunału jednoznacznie wynika, że za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji skarżącej na skutek wykonywania pracy, co skarżąca akcentowała w toku postępowania, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak praca ta, choć przymusowa, to jednak wykonywana była w znanym środowisku, co dla małoletniej wówczas skarżącej nie mogło być bez znaczenia, szczególnie w odróżnieniu do sytuacji osób wysiedlonych, również małoletnich, kontaktu z bliskimi pozbawionych. Miejsce wykonywania pracy znajdowało się również w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku (jak wskazała sama skarżąca, była to ta sama miejscowość – Ł.). Fakt zgonu matki skarżącej w 1939 r. i wywiezienie ojca na przymusowe roboty nie spowodowało wyrwania skarżącej z jej dotychczasowego środowiska. Skarżąca pozostała w tym środowisku. Tym samym zgodzić należy się ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Sąd dostrzega, że skarżąca niewątpliwie doznała represji, lecz w ocenie sądu zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Biorąc pod uwagę powyżej przytoczone rozważania, uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego a także ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym Sąd uznał, że kwestionowane przez stronę rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. m.ch.