II SA/Łd 1140/10

Dnia 13 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant Asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2010 roku sprawy ze skargi W. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395 zer zm.) odmówił przyznania W. B. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu wyjaśniono, iż pismo skarżącej z dnia 1 czerwca 2010 roku potraktowano jako wniosek w trybie art. 154 k.p.a. o zmianę decyzji z dnia [...] roku odmawiającej przyznania W.B. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w P. w okresie od stycznia 1942 roku do stycznia 1945 roku. Organ uznał, że strona wnosi o zmianę decyzji ostatecznej, jednak nie wskazała, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub jej słuszny interes. Ponadto organ wskazał, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w miejscu swego stałego zamieszkania przed wojną, to jest w miejscowości P. Tym samym praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, w sprawie o sygn. akt K 49/07. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca, podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko, wskazała, że z nakazu niemieckiego zabrano jej dzieciństwo, nie chodziła do szkoły i już jako 12 – letnie dziecko musiała ciężko pracować. W wyniku ponownego rozpoznania Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] roku, nr [...], na podstawie art. 138 par. 1 pkt 1, w związku z art. 127 par. 3 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Organ podniósł, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania przed wojną. W ocenie organu praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Powyższą decyzję W. B. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. Strona ponowiła argumenty prezentowane przed organem administracji i podkreśliła, iż odbiór jej trudnej sytuacji w okresie okupacji, z uwagi na jej wiek, był dla niej znacznie trudniejszy. W ocenie skarżącej wykazała w toku postępowania przed organem administracji przesłanki słusznego interesu strony. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało oddalić. Stosownie do treści art. 1 par. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, do kompetencji sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 par. 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, iż kontrolowana decyzja została wydana w trybie art. 154 par. 1 k.p.a., który stanowi, że decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Następnie podkreślić warto, iż przywołany przepis daje podstawy do wzruszenia decyzji, która cechuje się tym, że jest ostateczna, a żadna ze stron nie nabyła w oparciu o nią praw w sferze prawa materialnego. Zagadnienie to powinno być rozważane przede wszystkim w płaszczyźnie materialnego prawa administracyjnego, gdyż wiąże się ono z koncepcją decyzji administracyjnej jako aktu stosowania prawa, którą ustala się wynikające z norm tego prawa konsekwencje w sferze praw i obowiązków adresata aktu. Zaakcentowania również wymaga, iż słuszny interes strony nie może być sprzeczny z jasno brzmiącym przepisem prawa, ani też go zastępować, bowiem zasada praworządności, wyrażona w przepisie art. 6 k.p.a., zobowiązuje organy administracji do działania na podstawie przepisów prawa. Z tego tez powodu organ, po prawidłowej ocenie dopuszczalności zastosowania trybu przewidzianego w art. 154 k.p.a. mógł przejść do rozpoznania merytorycznego wniosku skarżącej, a więc ustalić czy skarżąca spełniła przesłanki do uzyskania żądanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa". Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodzić należy się z organem, iż powołując cytowany przepis należy odnieść się także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku e sprawie o sygn. akt: K 49/07, (Dz. U. Nr 220, poz. 1734). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji R. P.. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości, bowiem kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem, to ustalenie czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do tejże pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Dla wykazania tej okoliczności organ prawidłowo wyjaśnił, ustalił i ocenił okoliczności faktyczne niezbędne dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Niespornym w przedmiotowej sprawie jest to, że skarżąca została zmuszona do pracy przymusowej w gospodarstwie pod zarządem niemieckim, które zlokalizowane było w P., a więc w miejscowości, w której zamieszkiwała przed wojną. Wymaga zaakcentowania, iż skarżąca – jak sama wyjaśniała – miała możliwość widywania się z rodzicami w okresie wykonywania pracy przymusowej. Z tej przyczyny nie można uznać, że skarżącą "wyrwano" ze środowiska, jeżeli nadal utrzymywała kontakt z bliskimi a otoczenie, w którym się znajdowała, było jej rodzinną miejscowością. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 analizowanej ustawy nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przy czym z uzasadnienia stanowiska Trybunału jednoznacznie wynika, że za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącej na skutek wysiedlenia, co skarżąca akcentowała w toku postępowania, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak praca ta, choć przymusowa, to jednak wykonywana była w otoczeniu rodziny, co dla małoletniej wówczas skarżącej nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Ponadto miejsce wykonywania pracy znajdowało się w dotychczasowym miejscu jej zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku. Zgodzić się należy ze stanowiskiem organu, że – z woli ustawodawcy, wyrażonej w przepisie art. 2 pkt 2 ustawy – nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącej spełniania przesłanki słusznego interesu strony raz jeszcze zaznaczyć należy, że pojęcie to nie może stać w sprzeczności z obowiązującymi, wyżej przywołanymi, przepisami prawa. Biorąc pod uwagę powyżej przytoczone rozważania, uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, a także ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym sąd uznał, że kwestionowane przez stronę rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. m.ch.