II SA/Łd 1145/10

Dnia 13 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2011 roku sprawy ze skargi C. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M. P. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. Al. [...] kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług według obowiązującej stawki przewidzianej dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej C. G. Decyzją z dnia [...]roku Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił C. G. przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu przywołując obszerny fragment uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. podkreślił, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w obrębie stałego miejsca zamieszkania w miejscowości L. koło K., a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy C. G. oświadczyła, iż w chwili wybuchu wojny jej miejscem zamieszkania była wieś K. oddalona od Ł. o około 25 km, w czasie wojny zmuszona do ucieczki i opuszczenia rodzinnej wsi tułała się po K., Ś. koło P. i S. koło Z. Nadto, w latach 1940-1945 przymusowo pracowała w L. oddalonej od rodzinnego domu o około 6-8 km, w dwóch gospodarstwach rolnych u niemieckich gospodarzy. W obu miejscach pracy zmuszana była do pracy w polu, obejściu oraz w domu. Strona podkreśliła, iż z uwagi na jej ówczesny wiek praca jaką wykonywała i warunki jej towarzyszące były szczególnie uciążliwe, została wyrwana z dotychczasowego środowiska i utraciła dom rodzinny. Decyzją z dnia [...]roku Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. Wskazując na zasadność utrzymanej w mocy decyzji, organ odwoławczy przytoczył obszerne fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Podkreślił, iż wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu odwoławczego przywołane warunki w przypadku C. G. nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż strona wykonywała pracę w miejscowości L., oddalonej od miejsca zamieszkania o około 9,5 km, którą to okoliczność potwierdzają świadkowie, w przypadku wnioskodawczyni nie nastąpił zatem fakt deportacji wskazany w ustawie. Kierownik podkreślił, iż nie kwestionuje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi C.G., nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zaskarżonej decyzji z dnia [...]r., wniosła o jej unieważnienie w całości i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Powtórzyła za wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż praca jaką wykonywała zabrała jej dzieciństwo, pozbawiła opieki rodzicielskiej, napełniła życie strachem, bólem i głodem. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wywiedzione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi dopatrzył się w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego rodzaju uchybień, które obligowały Sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego. Istotą niniejszej sprawy jest rozstrzygnięcie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) powoływanej dalej jako "ustawa" oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) zasadnie odmówił skarżącej C. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przypomnieć wypada, iż stosownie do art. 1 ust. 1 w/w ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 tej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z kolei w szeroko cytowanym przez organ wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn.akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, iż treść przywoływanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego warunkuje konieczność wnikliwego zbadania czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Niemniej jednak analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje, aby postępowanie wyjaśniające w niniejszej sprawie przeprowadzone zostało w sposób rzetelny i szczegółowy. W konsekwencji, w ocenie skład orzekającego, w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1, art. 80 i w następstwie tych naruszeń także art. 107 §3 Kodeksu postępowania administracyjnego, które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy pamiętać należy, iż warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W przedmiotowej sprawie organ nie poczynił żadnych ustaleń w tym kierunku. Z akt administracyjnych sprawy i uzasadnień wydanych rozstrzygnięć nie wynika aby organ podjął jakiekolwiek czynności zmierzające do ustalenia czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu wynikającym z wyroku Trybunału Konstytucyjnego przy uwzględnieniu art. 2 pkt 2 ustawy z których wynika, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Nie można zapominać, iż stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W tym czasie dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Nadto osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Ważne również, iż nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że w sprawach tego rodzaju konieczne jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenie wynika, iż wpierw uciekła z rodzicami aby ustrzec się przed wywiezienia do Niemiec, następnie pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym w L. Przy czym ani z tegoż wniosku, ani z późniejszego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie wynika, a organ nie wyjaśnił, czy w tym samym gospodarstwie rolnym pracowała również mama strony, a jeśli nie to czy skarżąca mogła odwiedzać dom rodzinny, znane sobie środowisko, kontaktować się z rodziną i jak często. Wiadomo jedynie, iż ojciec skarżącej został wywieziony i krótko po tym zmarł. W ocenie składu orzekającego nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym jej zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji, chociażby czy zapewniony miała posiłek, ile godzin trwał jej dzień pracy i czy wykonywane przez nią obowiązki były adekwatne do jej wieku. Nie sposób pominąć, iż w okresie działań wojennych do pracy angażowane były częstokroć bardzo małe dzieci, które niejednokrotnie musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Nie budzi wątpliwości Sądu, iż pozytywne ustalenie w tym zakresie skutkuje stwierdzeniem, iż deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Przywołane okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Tym bardziej, iż przepis art. 2 pkt 2 w/w ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Reasumując, w świetle powyższego nie sposób zgodzić się z organem administracji, iż w niniejszej sprawie taka analiza została przeprowadzona, o czym świadczy lakoniczna argumentacja wydanych rozstrzygnięć. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, ale i poprzedzającej ją, stanowi bowiem w zasadzie zbitkę cytatów z uzasadnienia Trybunału Konstytucyjnego. Organ ograniczył się do przywołania określonych fragmentów bez przeprowadzenia jakiejkolwiek szczegółowej analizy ustalonego stanu faktycznego w świetle przesłanek określonych w art. 2 ust. 1 pkt. 2 lit. a w/w ustawy i argumentów podnoszonych przez Trybunał Konstytucyjny. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w sposób, jaki wyznacza ustawa Kodeks postępowania administracyjnego, nie ustosunkował się do argumentacji wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ostatecznie nie skonstruował uzasadnienia, które świadczyłoby o realizacji wytycznych wynikających z art. 107 §3 k.p.a. Nie budzi natomiast wątpliwości Sądu, iż stosownie do art. 77 §1 Kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na jego podstawie ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, jak wynika z zasady swobodnej oceny dowodów sformułowanej w art. 80 k.p.a. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 w/w ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c, § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłaty za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). ar