II SA/Łd 1155/10

Dnia 1 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2010 roku sprawy ze skargi K. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Zaskarżoną decyzją Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku K. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] roku, Nr [...]. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, organ decyzją z dnia [...] roku odmówił uchylenia decyzji ostatecznej z dnia [...] r. odmawiającej przyznania K. S. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 151 § 1 pkt 1 w zw. z art. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.) i art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W motywach decyzji organ wyjaśnił, że Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prowadził postępowanie w sprawie przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, które zostało zakończone wskazaną decyzją z dnia [...] r. W wyniku rozpoznania, złożonej przez stronę, na podstawie art. 145a § 1 k.p.a., skargi o wznowienie postępowania, postanowieniem z dnia [...] r. wznowił postępowanie administracyjne w sprawie, ale nie znalazł podstaw do uchylenia ostatecznej decyzji. Uzasadniając swoje stanowisko, organ podał, że represją, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym ..., jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku Trybunał Konstytucyjny, w sprawie o sygn. akt K 49/07, opublikowanym w Dz. U. Nr 220, poz. 1734 orzekł, że art. 2 pkt 2 w/w ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Uwzględniając ten wyrok, organ uznał, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W tym zakresie wskazał na pogląd Trybunału Konstytucyjnego, wyrażony w uzasadnieniu wyroku, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż wykonujące nawet tego samego rodzaju pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy oraz w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tej podstawie organ uznał, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jak podał organ wynika, iż strona w latach 1942-1945 wykonywała pracę w miejscowości A., ale nie w warunkach wysiedlenia (przymusowej zmiany miejsca pobytu), a więc praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w powołanym wyroku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. S. wskazała, że w latach 1942-1945 pracowała przymusowo u Niemki L. H. Jako 12-letnie dziecko została wyrwana ze środowiska rodzinnego i deportowana do miejscowości A., gdzie zmuszono ją do pracy w gospodarstwie rolnym i domowym Niemki. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ, wskazując na podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia z przytoczeniem treści przepisów oraz cytując fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego podsumował, że w stanie faktycznym sprawy nie nastąpił fakt deportacji, o którym stanowi art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku. Pani K. S. została wysiedlona wraz z rodziną z miejscowości B. do m. F., jesienią 1941 r. W styczniu 1942 r. skierowana została do pracy w sąsiedniej miejscowości A., a rodzice pozostali w F. Praca wykonywana w A., w niewielkim oddaleniu od miejsca zamieszkania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w powołanym wyroku. A przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich wobec których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. W skardze na powyższą decyzję K. S. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: art. 7, art. 8, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.), które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz prawa materialnego, art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) w zw. z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Wniosła o uchylenie zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] r. W uzasadnieniu podkreśliła, ze pracując przymusowo w A. miała utrudniony kontakt z rodziną, która przebywała w F. Bardzo ciężka praca uniemożliwiała jej korzystanie z uprawnień do odwiedzin rodziców, raz na dwa tygodnie. Nie miała też dostępu do żadnych cennych rzeczy, które mogłaby spieniężyć, bo cały majątek pozostał w B. i został przejęty przez Niemców. A. był znacznie oddalony od B., skąd była przesiedlona i nie można uznać, że była to miejscowość sąsiednia. Uwzględniając fakt, że była w tym czasie 12 letnim dzieckiem, wszystkie uciążliwości związane z oddzieleniem od rodziców, brakiem możliwości komunikowania się z osobami z otoczenia i ich wrogim nastawieniem, potęgowało poczucie samotności wyobcowania i zagrożenia, co należałoby ocenić jako szczególną formę represji, o której mowa w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Sąd badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji stwierdził jego naruszenie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku), który orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał za uzasadnione zarzuty skargi, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki Warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja łączyła się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół, na co szczególnie zwracała uwagę skarżąca. W jakich warunkach musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał jej dzień, jak się odżywiała). Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby wywiezionej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnego organizowania sobie życia oraz psychicznej odporności na zmianę sytuacji życiowej. Ważne jest przy tym ustalenie, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Trafne są zarzuty skargi, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, czy od przesiedlonej rodziny. Sąd uznał również za uzasadniony zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i obszernych fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, bardzo ogólnie odnosi się do odmowy przyznania świadczenia skarżącej, wskazując jedynie na daty i miejscowości, bez indywidualnej oceny konkretnego stanu faktycznego sprawy. Brak zindywidualizowanej i dogłębnej analizy okoliczności sprawy oraz dokonania szczegółowych ustaleń w zakresie rzeczywistego zaistnienia przesłanek ustawowych, narusza wspomniany art. 107 § 1 i § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, że skarżąca była przesiedlona z F. do A., nie uwzględniając faktu, że miejscem jej stałego zamieszkania przed wywiezieniem całej rodziny, był B., gdzie znajdowało się przyjazne jej środowisko społeczne, gdzie pozostawiła swój dom i rzeczy codziennego użytku. Kierownik Urzędu nie wziął pod uwagę i nie odniósł się do warunków w których żyła skarżąca po wywiezieniu, w szczególności do jej wieku, otoczenia w którym przebywała, możliwości kontaktu z najbliższymi i wreszcie świadczonej pracy i jej charakteru, a także okresu przesiedlenia. Z dokumentów załączonych do akt administracyjnych (w szczególności wniosku i oświadczenia wnioskodawczyni, zeznań świadków i zaświadczenia ZUS) wynika, że skarżąca urodzona w 1930 r., w styczniu 1941 r. została wywieziona razem z rodziną do miejscowości F., skąd następnie została przesiedlona do A., gdzie pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym L. H. Miała w tym czasie 12-15 lat, pracowała bardzo ciężko w charterze robotnika rolnego i pomocy domowej, codzienne po 10 godzin, jak wskazują świadkowie. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie te okoliczności ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej, ewentualnie uzupełniając postępowanie dowodowe odbierając wyjaśnienia od wnioskodawczyni i przesłuchując świadków. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). K.O.