II SA/Łd 1163/11

Dnia 11 kwietnia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda - Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.) Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi K. G. sprawy ze skargi S. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat W. M. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku S. Ł. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 27/11, po rozpoznaniu skargi S. Ł., uchylił wcześniejszą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku, Nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] w sprawie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła S. Ł. podnosząc, iż była wywieziona do miejscowości W. oddalonej o ok. 20 km od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Ze zgromadzonego materiału dowodowego jasno wynika, że poza matką i siostrą, które zostały wysiedlone wraz z nią, strona nie miała kontaktu z innymi członkami rodziny. W szczególności, strona nie miała kontaktu z ojcem, który został wysiedlony w inne miejsce. Po zakończeniu wojny strona wróciła do rodzinnego domu, który w czasie wojny zamieszkiwał Niemiec, który bardzo zniszczył dom, stodoła i obora były spalone. W trakcie deportacji strona znajdowała się w środowisku wrogim, obcym pod względem narodowościowym, kulturowym i językowym. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Jak wskazał organ, treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Z treści zacytowanego art. 2 ust. 2 w/w ustawy wynika, iż konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy dana osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nadto, niezbędnym jest stwierdzenie, iż praca przez tę osobę była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, iż strona wraz z siostrą i matką zostały wywiezione z miejscowości W. (gm. G.) do wsi S. (gm. O.). Przepisy ustawy, jak wskazał organ, przyznają uprawnienie do świadczenia pieniężnego tylko osobom, które zostały deportowane do pracy przymusowej. Zdaniem organu, w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. Organ jednocześnie nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej, w której znalazła się rodzina strony, jak i faktu samego wysiedlenia i pracy rodziców strony. W ocenie organu, strona przebywając na deportacji nie wykonywała pracy, co dopiero uprawniałoby ją do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W skardze na powyższą decyzję S. Ł. powtórzyła argumentację zaprezentowaną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dodatkowo podnosząc, iż matka nie mogła sprawować opieki nad nią, gdyż od rana do wieczora musiała pracować w gospodarstwie rolnym okupanta. Skarżąca nie miała kontaktu z ojcem, ani z pozostałymi członkami rodziny. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Na wstępie rozważań wskazać należy na unormowanie przepisu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w cytowanym przepisie, należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2009). Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 roku uchylił decyzję II, jak i I instancji w sprawie odmowy przyznania skarżącej uprawnień do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd podniósł, iż skarżąca została wywieziona wraz z matką i siostrą. Co prawda z chwilą deportacji skarżąca była w wieku niemowlęcym, ale zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych o deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców. Skoro skarżąca nie mogła pracować przymusowo, to w takiej sytuacji, jak napisał Sąd, należało zbadać, czy obowiązek przymusowej pracy matki skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tj. czy był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Obowiązkiem organu było zatem ustalenie, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącej łączyła się z wywiezieniem do pracy przymusowej oraz z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Tymczasem, organ nie wyjaśnił, gdzie podczas deportacji mieszkała skarżąca wraz z rodziną, czy była narażona na brak należytej opieki podczas wykonywania przez matkę pracy. Organ nie wypowiedział się, co do zawartych w aktach administracyjnych zeznań świadków, w tym matki skarżącej. Zdaniem składu orzekającego, organ w ogóle nie zbadał okoliczności deportacji. Tymczasem, w sprawach, gdzie o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, stara się osoba, która w czasie okupacji była w wieku niemowlęcym, należy ustalić, czy jako niemowlę skarżąca miała faktyczny kontakt z matką, jak często matka mogła w ciągu dnia widzieć się z dzieckiem, czy mogła przychodzić na karmienie, kto zajmował się dzieckiem pod nieobecność matki itp. Z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej w ogóle nie mogła się nią opiekować i karmić. Opiekę sprawowała jej 10-letnia siostra razem z innym dzieckiem. Na tej podstawie organ ocenił, że skarżąca pozostawała pod opieką innych dzieci, bez nadzoru osoby dorosłej. W dalszej kolejności, Sąd zarzucił organowi, że ten nie wypowiedział się, co do zawartych w aktach administracyjnych zeznań świadków. Ponadto Sąd, rozpoznając pierwszą skargę strony, dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. W konkluzji wyroku Sąd wskazał, iż w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien ustalić, czy przymusowa praca rodziny skarżącej miała bezpośredni związek z wysiedleniem z dotychczasowego miejsca zamieszkania, a także w jakich warunkach skarżąca i jej rodzina przebywała w miejscu świadczenia przymusowej pracy. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącej o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, organ ponownie odmówił przyznania stronie rzeczonego uprawnienia. Po rozpoznaniu środka odwoławczego strony, organ utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, lektura akt administracyjnych, w tym treści rozstrzygnięć zapadłych w sprawie nie potwierdza realizacji wytycznych zawartych we wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wyrok ten nie był kwestionowany przez organ, zatem jest prawomocny, a zalecenia zawarte w jego treści obligują Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do ich zastosowania. Tymczasem, organ nie podjął działań w celu ustalenia okoliczności, na które zwracał uwagę Sąd w uzasadnieniu wyroku. W tej sytuacji, wnioski organu wyciągnięte ze zgromadzonych dowodów doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa, czym organ naruszył przepis art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić należy, iż z ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez organ byłą dowolna i jako taka sprzeczna z treścią art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z regulacją tego przepisu, organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organ nosi znamiona dowolności, gdyż nastąpiła w sytuacji kiedy miało miejsce wywiezienie, bez zgody zainteresowanych i skierowanie do pracy przymusowej. W toku ponownie prowadzonego postępowania wyjaśniającego, organ zwrócił się jedynie do Fundacji "Polsko – Niemieckie Pojednanie" z wnioskiem o udostępnienie dokumentów złożonych przez matkę skarżącej. Organ nie skierował żadnego wezwania do samej skarżącej, mimo iż Sąd we wcześniejszym wyroku wskazywał na taką potrzebę. Niemniej jednak skarżąca sama skierowała do organu pismo zawierające dodatkowe wyjaśnienia (pismo z dnia 11 lipca 2011 roku). Mimo tego lektura kontestowanych w sprawie rozstrzygnięć nie potwierdza zapoznania się organu z tym pismem, gdyż brak jest odniesienia się do jego treści. Ocena spełnienia przesłanki deportacji przedstawiona przez organ nie uwzględnia wykładni tego pojęcia dokonanej przez Sąd w wyroku wydanym w sprawie, co jak wskazywano powyżej prowadzi do naruszenia art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Fakt, że matka skarżącej wykonywała pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy, w warunkach wywiezienia (deportacji), to z tego tytułu skarżącej, która była wywieziona wraz z nią przysługuje uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą z dnia 31 maja 1996 roku, chociaż do pracy niewolniczej nie była zmuszana. Na marginesie podkreślić należy, że wszelkie okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce ponad 60 lat temu, do tego strona postępowania to osoba starsza. Okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie. W tej sytuacji Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 i art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O przyznaniu wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu Sąd postanowił w punkcie drugim wyroku na mocy regulacji art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z treścią § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). ko