II SA/Łd 1177/10

Dnia 8 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2010 roku sprawy ze skargi T. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił T. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach. Organ stwierdził, że skarżący wykonywał pracę przymusową w miejscu zamieszkania, zatem prawo do świadczenia mu nie przysługuje Po rozpatrzeniu wniosku T. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym powoływał się on na fakt wysiedlenia, poprzedzający skierowanie do pracy przymusowej oraz skierowanie go do kopania okopów do innej miejscowości, decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzje własną z dnia [...]. U podstaw tej decyzji legło ustalenie przez organ administracji, że skarżący przed 1939r. mieszkał w Z. i tam też wykonywał prace przymusową. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ podniósł dodatkowo, że poza swoim oświadczeniem skarżący nie przedłożył żadnych dowodów na okoliczność pracy przy okopach. T. B. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniósł o uchylenie decyzji. Załączył nieznane organowi zeznania świadków, opisał przebieg pracy podczas okupacji, wyjaśnił, że do okopów został skierowany na prawie 2 lata. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Sąd – nie przejmując sprawy do merytorycznego jej załatwienia – bada jedynie legalność zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organ. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Mając na względzie tak zakreślona kognicję sądu stwierdzić należy, że skarga jest uzasadniona. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją - w jej rozumieniu - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Należy podkreślić, iż treść powołanego wyżej przepisu została zakwestionowana wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ). Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który zresztą powołano się w zaskarżonej decyzji, na organie spoczywał obowiązek gruntownego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącego podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, w tym czy był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) oraz z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Tymczasem organ nie wyjaśnił wyczerpująco tych okoliczności. Z zeznań świadków T. Ś. i J. Ś. wynika wprawdzie, że pracowali oni wspólnie ze skarżącym w niemieckim majątku. Nie ustalono jednak, czy miejscem tej pracy było miejsce zamieszkania sprzed 1.09.1939r., czy też – jak pisał skarżący w protokole przesłuchania w charakterze strony i w odwołaniu, został wcześniej wysiedlony z dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ ograniczył się do stwierdzenia, że skarżący wykonywał pracę w pobliżu miejsca zamieszkania. Ponadto w decyzji z dnia [...] organ przeoczył, że skarżący powoływał się również na wywiezienie do innej miejscowości S. do prac przy okopach. Uzasadnienie decyzji pierwszoinstancyjnej narusza wymogi art. 107 §3 k.p.a., nie zawiera żadnych ustaleń faktycznych, organ ograniczył się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że z materiału dowodowego ( nie przytaczając żadnych dowodów) wynika, iż strona pracowała w miejscu zamieszkania. A przecież dowody przedstawione przez skarżącego zawierają rozbieżne informacje, organ tych kwestii nie wyjaśnił, co uniemożliwia jej weryfikację. Z kolei w decyzji z dnia [...] Kierownik Urzędu stwierdził, że oprócz własnych oświadczeń strona nie przedłożyła żadnych dowodów na okoliczność pracy przy okopach. Z akt sprawy nie wynika jednakże, aby Kierownik Urzędu wezwał skarżącego do przedłożenia dowodów potwierdzających powyższą okoliczność. Nie podjął także żadnych czynności z urzędu. Organ zaniechał również zastosowania art. 10 § 1 k.p.a., co niewątpliwie pozbawiło skarżącego możliwości składania kolejnych dowodów, i wpłynęło na wynik sprawy. Naruszenia art. 10 §1 k.p.a. spowodowało, że dopiero do skargi T. B. dołączył nowe dowody w sprawie. Oznacza to, że uprawnienia procesowe strony zostały naruszone w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Takie procedowanie narusza obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia oraz oceny całego zebranego materiału dowodowego, a więc zasady postępowania sformułowane w art. 7, 77 k.p.a. Charakter pracy w majątku niemieckim, okoliczność, czy odbywało się to w dotychczasowym miejscu zamieszkania, skala uciążliwości związanych z jej wykonywaniem, czy związane było z wysiedleniem, czas wykonywania prac przy okopach, miejsce tych robót wymagają wyjaśnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Organ winien dokonać ustaleń faktycznych z powołaniem konkretnych dowodów, uwzględnić także dowody i wnioski złożone przez skarżącego już po wydaniu decyzji, wyjaśnić, którym dowodom i dlaczego odmówi wiary i sporządzić uzasadnienie zgodnie z wymogami art. 107 §3 k.p.a. Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. A.D.