II SA/Łd 1179/10

Dnia 23 lutego 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot - Szustowska, Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi S. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. nr 220, poz. 1734) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił S. C. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie. W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Nie zgadzając się z powyższą decyzją, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. C. zarzucił nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy. Wskazał, iż jego rodzina składała się z 5 osób. Jego ojciec – S. C. już w 1939r. został wzięty do niewoli po przegranej bitwie pod M. i do końca wojny przebywał w obozie na terenie Niemiec w mieście D. Jego matka J. C. we wrześniu 1942r. została deportowana do pracy przymusowej na terenie Niemiec, gdzie pracowała w H. i H. do zakończenia wojny. Jego dwaj bracia starsi bracia J. i J. również zostali wywiezieni do pracy przymusowej w niemieckich gospodarstwach rolnych i do C. wrócili dopiero w marcu 1945r. Skarżący podniósł także, iż w dniu 1 marca 1943r. został wywieziony do pracy przymusowej do D., gdzie pracował w gospodarstwie rolnym u Niemca o nazwisku Z. Odległość od C. do D. poprzez G. wynosiła 13 km. Wskazał, iż w okresie wykonywania przez niego pracy przymusowej nie istniała możliwość kontaktowania się pomiędzy członkami jego rodziny. Powołał się na trudne warunki, w jakich zmuszony był wówczas przebywać i związane z tym trudne przeżycia i cierpienia psychiczne. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wskazanej wyżej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że S. C. został skierowany do wykonywania pracy w miejscowości D. (gm. G.), czyli w pobliżu swojego miejsca zamieszkania (C.). Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. W skardze na powyższą decyzję skarżący ponownie powołał się na okoliczności przedstawione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ administracji podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć wydanych przez organ administracji w niniejszej sprawie stanowił art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres minimum 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Dokonując wykładni pojęcia "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu tego przepisu należy mieć na względzie to, iż w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji, niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji, w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił, m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych, w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który powołał się zresztą organ administracji wydając zaskarżoną decyzję, przyjąć należy, iż deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem zdarzało się, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Należy również zwrócić uwagę na to, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia). Trybunał Konstytucyjny stwierdził natomiast, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by z wywiezieniem, wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, nieznajomość języka, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia. Należy mieć dodatkowo na uwadze, że dla dzieci pojęcie odległości jest pojęciem bardzo względnym. Nie budzi przy tym wątpliwości, że dla dzieci każde rozstanie z rodzicami, czy też innymi osobami, z którymi są one silnie związane emocjonalnie, jest zdarzeniem wywołującym negatywne odczucia, a w przypadku, gdy towarzyszy temu przemoc, to z pewnością wywołuje traumatyczne przeżycia, potęgujące poczucie strachu, samotności, bezradności i krzywdy. Wystarczy zatem, że skarżący, obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości – ciężka praca w gospodarstwie), był poddany dodatkowemu stresowi, związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym miejscu pobytu (por. np. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lipca 2010r., sygn. akt II SA/Po 498/10; WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 sierpnia 2010r., sygn. akt II SA/Go 436/10). Nie budzi więc wątpliwości, że w myśl przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) wyłączną przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego jest jedynie stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Na organie administracji ciąży natomiast obowiązek podjęcia niezbędnych kroków, mających na celu stwierdzenie, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu, a więc dokładnego ustalenia stanu faktycznego w oparciu o wyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy oraz jego wszechstronną ocenę zgodną z zasadami logiki, a następnie załatwienie sprawy w sposób uwzględniający interes społeczny i słuszny interes obywateli. W niniejszej sprawie organ administracji nie poczynił jednakże wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. i nie ustalił w dostateczny sposób, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. Z uzasadnień wydanych w niniejszej sprawie decyzji zdaje się bowiem wynikać, że tylko odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania jest dla Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kryterium decydującym o tym, czy miała miejsce deportacja, czy też nie w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, stwierdzając brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego, ograniczył się bowiem właściwie wyłącznie do stwierdzenia, że "strona w czasie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", co uznał za jednoznaczne z tym, iż nie przybrała ona szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona w wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Nie przedstawił jednakże żadnych okoliczności mających uzasadniać takie właśnie stanowisko w sprawie. Nie wskazał również, jakie ustalenia faktyczne stanowiły podstawę tego rozstrzygnięcia. Z uzasadnienia tej decyzji nie wynika nawet to, gdzie było dotychczasowe miejsce zamieszkania skarżącego, ani gdzie pracę przymusową wykonywał, co miałoby stanowić podstawę ustalenia przez organ administracji, że praca ta była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Poza tym brak jest ustaleń faktycznych, co do okoliczności, w jakich skarżący został wywieziony do pracy przymusowej, warunków w jakich wykonywał tę pracę, jego sytuacji bytowej, warunków, w jakich przebywał, oraz tego, czy jego kontakt z rodziną był w ogóle możliwy, nie wspominając nawet już o samej możliwości, chociażby okresowego przebywania w domu rodzinnym, np. z okazji świąt. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również braków tych nie usunięto, choć organ administracji wskazał już, że skarżący wykonywał pracę przymusową w miejscowości D. (gm. G.), która miała znajdować się pobliżu miejsca zamieszkania skarżącego (C.). Na tej też podstawie organ administracji stwierdził, że nie nastąpiła deportacja, a wykonywana przez skarżącego praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. W uzasadnieniu tej decyzji również nie wskazał żadnej podstawy tych ustaleń, a już w szczególności dowodów, na których się oparł. Na podstawie analizy akt sprawy można jednakże jedynie domniemywać, iż ustalenia takie organ administracji poczynił w oparciu o znajdujący się w aktach sprawy wydruk ze strony internetowej "mapa.Szukacz.pl". Tego rodzaju mapa nie jest jednak dokumentem urzędowym sporządzonym przez powołany do tego organ państwowy, o jakim stanowi art. 76 § 1 K.p.a. i nie może stanowić podstawy do ustaleń faktycznych dotyczących odległości, jaka dzieliła miejsce dotychczasowego zamieszkania skarżącego oraz wykonywania pracy przymusowej. Zauważyć także trzeba, że we wniosku o przyznanie uprawnienia skarżący wskazał, iż miejscem wykonywania przez niego pracy przymusowej było S., G. Z protokołu z przesłuchania strony z dnia 14 lipca 2010r. wynika natomiast, iż jako miejsce wykonywania pracy przymusowej wskazał on wieś P., gmina D., która miała znajdować się w odległości około 6 km od jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Na podstawie akt sprawy nie sposób jednak ustalić, czy zachodzi tożsamość miejsca wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej, tj. miejscowością D. (decyzja z dnia [...] ) i D., czy też raczej P. w gminie D. lub G. (protokół w przesłuchania strony, wniosek o przyznanie uprawnień, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy). Tymczasem w myśl art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienia wydanych w niniejszej sprawie decyzji, z przytoczonych wyżej względów, z pewnością wymogom tym nie odpowiadają. W tej sytuacji samo powołanie się na tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. i zacytowanie jego fragmentów oraz orzeczeń sądów administracyjnych niewątpliwie jest niewystarczające. Zauważyć nadto trzeba, że w toku postępowania przed organem administracji skarżący powoływał się na brak możliwości utrzymywania kontaktów osobistych z rodzicami i starszymi braćmi, jak również okoliczności związane z pobytem jego ojca w obozie na terenie Niemiec w D. oraz deportacji do pracy przymusowej jego matki do Niemiec, a starszych braci do innych miejscowości. W toku postępowania skarżący złożył także dokumenty świadczące o pobycie ojca i matki w okresie okupacji na terenie Niemiec w związku z przedstawionymi wyżej okolicznościami. Ze znajdującego się w aktach sprawy pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 kwietnia 2010r. z kolei wynika, że przy ustalaniu prawa skarżącego do emerytury organ ten, na podstawie złożonych w tym postępowaniu dokumentów, uwzględnił okres pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w okresie od dnia 1 marca 1943r. do 31 stycznia 1945r. W momencie rozpoczynania pracy przymusowej w marcu 1943r. skarżący miał natomiast ukończone dopiero 7 lat. Jednak, jak już wyżej wskazano, do okoliczności tych oraz dowodów organ administracji w ogóle się nie odniósł. W tej sytuacji trudno jest stwierdzić, czy stanowiły one podstawę jakichkolwiek ustaleń faktycznych, poczynionych przez organ administracji i w jakim zakresie. W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że wniosek organu, iż skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu świadczenia pieniężnego określonych w powołanej ustawie, jest co najmniej przedwczesny i nie oparty na wyczerpującej analizie materiału dowodowego nawet zawartego w aktach sprawy. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Materiał dowodowy w niniejszej sprawie powinien być uzupełniony o ustalenia, czy miały miejsce okoliczności, o których wyżej mowa. Organ powinien bowiem obiektywnie ustalić, czy świadczenie jest należne, czy nie. Nie może natomiast szukać oparcia swojego rozstrzygnięcia wyłącznie w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, bez poszukiwania dowodów jednoznacznie wskazujących na poparcie swojego stanowiska. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien mieć na uwadze poczynione w niniejszym uzasadnieniu wskazania, co do interpretacji treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07, w kontekście niniejszej sprawy. Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Natomiast z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nie nadającej się do wykonania) nie stwierdzono podstaw do orzekania w trybie art. 152 wskazanej ustawy. A.D.