II SA/Łd 1180/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.), Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2006 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Łodzi T. K. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę. II SA/Łd 1180/05 UZASADNIENIE Decyzją (Nr [...]) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił A.W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Rozstrzygnięcie powyższe zostało podjęte po analizie wniosku i załączonych do niego dokumentów, z których wynikało, iż wnioskodawczyni w okresie od grudnia 1939 roku do lipca 1944 roku pracowała w A., natomiast w okresie od sierpnia 1944 roku do stycznia 1945 roku w D. Uzasadniając odmowę przyznania świadczenia organ wyjaśnił, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Natomiast jak wynika z poczynionych przez organ ustaleń strona nie była deportowana do pracy przymusowej poza terytorium II RP, nie spełnia zatem warunku określonego w ustawie a co za tym nie może być jej przyznane przedmiotowe świadczenie. W odwołaniu od powyższej decyzji strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie świadczenia. Wyjaśniała, iż jest członkiem Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, posiada postanowienie weryfikacyjne, nadto Fundacja Polsko – Niemiecka Pojednanie przyznała jej świadczenie z tytułu prześladowań. Strona wskazała, iż jej zadaniem spełnia warunki do przyznania świadczenia, gdyż była deportowana do pracy przymusowej z terytorium II RP na terytorium "okupowane przez III Rzeszę". Odwołanie powyższe zostało wniesione z uchybieniem terminu, jednakże organ po rozpatrzeniu wniosku strony o jego przywrócenie wydał postanowienie o przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Decyzją (Nr [...]) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. uznając, iż wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyjaśnił, iż z zaświadczenia Urzędu Miasta w A. z dnia 6 października 1994r. oraz oświadczeń świadków wynika, iż strona była zatrudniona w A., zatem na terenie II RP w jej granicach sprzed 1 września 1939r. Praca taka nie może być traktowana jako represja w rozumieniu ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ podkreślił, iż stanowisko to zostało podzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 21.06.2001r., II SA/Wr 933/99, który uznał, iż "przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie jest przewidziane dla wszystkich obywateli, którzy doznali represji lecz osobom, które były tej represji poddane w szczególnych warunkach (osadzenie w obozach pracy albo wywiezienie do tej pracy z terytorium państwa polskiego)". Wyjaśnił także, iż Fundacja Polsko – Niemiecka Pojednanie przyznaje świadczenia na podstawie innych przepisów, których nie można utożsamiać z przepisami ustawy o świadczeniach przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Na powyższe rozstrzygniecie strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na fakt, iż w jej uzasadnieniu organ nie uwzględnił deportacji skarżącej do D. W odpowiedzi na przedmiotową skargę decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. uchylił decyzję własną z dnia [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Decyzją (Nr [...]) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając wyjaśnił, iż zarówno A jaki D. znajdują się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r. a zatem nie nastąpił w przypadku Pani W. fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996r. Przy czym organ nie kwestionuje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny a jedynie okoliczność, iż nie miała miejsca deportacja. Natomiast przepisy ustawy o świadczeniach... nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy. Nie ma przy tym znaczenia, że obie miejscowości zostały wcielone do Niemiec, gdyż nie zmienia to geografii politycznej istotnej z punktu widzenia przesłanek zawartych w cytowanym przepisie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. przepisu art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uzasadniając strona podkreśliła, iż spełnia warunki określone w przepisie ustawy, bowiem została deportowana do pracy przymusowej z terytorium II RP na terytorium "okupowane przez III Rzeszę". Przedstawiana przez organ interpretacja powołanej ustawy sankcjonuje przyznawanie świadczeń w zależności od granic policyjnych ustalonych przez III Rzeszę, co nie ma uzasadnienia moralnego i prawnego. Interpretacja taka oznaczałaby także naruszenie przepisu art. 32 Konstytucji RP, proklamującego równość wszystkich wobec prawa. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. nie znajdując uzasadnienia dla zarzutów skargi wniósł o jej oddalenie. Potrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, iż w niniejszej nie doszło do deportacji. Na potwierdzenie przytoczył stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale z dnia 12 października 1998r., OPS 5/98 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach z dnia 29.02.2000r., II SA/Kr 1091/98, zgodnie z którym brak podstaw do uznania, że praca obywatela polskiego (nawet przymusowa) na rzecz III Rzeszy na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 roku uprawnia do przewidzianego ustawą świadczenia pieniężnego. Występujący w sprawie Prokurator Prokuratury Okręgowej w Łodzi wniósł o oddalenie skargi argumentując, iż strona skarżąca nie była deportowana. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem (art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić w całości lub części (art. 145 § 1 ust.1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), stwierdzić jej nieważność w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 ust. 2 w/w ustawy). Ewentualnie stwierdzić, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 ust. 3 w/w ustawy). W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Podkreślić należy także, iż sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Przy czym należy jeszcze raz wyraźnie podkreślić, iż sądy administracyjne nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania spraw. Przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie miało miejsca naruszenie przepisów prawa, które skutkowałoby uwzględnieniem skargi, a co za tym uchyleniem decyzji lub stwierdzeniem jej nieważności. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż bezspornym jest fakt, że skarżąca w okresie od grudnia 1939 roku do lipca 1944 roku pracowała przymusowo w A. w fabryce pończoch należącej do obywatela Niemiec. Z kolei w okresie od sierpnia 1944 roku do stycznia 1945 roku została wywieziona na okopy w okolice D. Powyższe okoliczności nie budzą żadnych wątpliwości i nie były kwestionowane w toku postępowania. Podstawę prawną przyznania wnioskowanego przez stronę świadczenia pieniężnego stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Ustawodawca określając przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, uczynił to dla dwóch kategorii osób, a mianowicie, dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla "osób osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i ZSRR. Obie kategorie osób są traktowane rozłącznie, to znaczy, wystarczy wykazanie albo deportacji do pracy przymusowej, albo osadzenie w obozach pracy. Takie ujęcie znajduje uzasadnienie w brzmieniu art. 2 pkt 1 ustawy, gdzie oddzielnie definiuje się oba rodzaje represji – wyrok NSA z dnia 30.06.2000r., V SA 3029/99, System Informacji prawnej LEX nr 79624. Dla potrzeb rozpoznawanej sprawy istotne jest rozważenie czy skarżąca spełnia przesłanki przyznania świadczenia dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" tj. czy była deportowana. Po pierwsze w myśl przepisu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei przez represję należy m.in. uznać deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 – art. 2 pkt 2 w/w ustawy. W świetle powyższego należy podkreślić, iż istotne z punktu widzenia spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia, jest sam fakt deportacji. Strona ubiegająca się o przedmiotowe świadczenie jest bowiem zobowiązana do wykazania, iż była deportowana natomiast nie musi potwierdzać faktu wykonywania przymusowej pracy w tym czasie (por. wyrok SN z dnia 13.01.2000r., III RN 112/99, OSNP 2000/20/736; wyrok SN z dnia 6.04.2000r., III RN 143/99, Wokanda 2000/9/31). Jak wynika z akt sprawy skarżąca pracowała wpierw w A. a następnie w D.. Podkreślić należy, iż obie te miejscowości znajdują się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r. a zatem nie nastąpił w przypadku strony skarżącej fakt deportacji (wywiezienia) wskazany w przepisie art. 2 pkt 2 powołanej ustawy. Nie oznacza to, że strona nie wykonywała pracy przymusowej w ciężkich dla siebie, tak fizycznie jak psychicznie warunkach, jednakże ustawodawca położył nacisk na fakt samej deportacji, której w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Przepis ustawy wyraźnie wskazuje, co należy rozmieć przez deportację, wywiezienie, dlatego też ponieważ obie miejscowości znajdowały się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., po stronie skarżącej nie zostały spełnione przesłanki ustawy. Odmienna, rozszerzająca wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit a w/w ustawy nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji. Nadto prowadziłaby do zbędności tego przepisu, skoro praktycznie każda praca przymusowa, wykonywana przez okres co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939 – 1945, uprawniałaby do świadczenia. Brak jest podstaw do uznania, że praca przymusowa obywatela polskiego w niemieckim przedsiębiorstwie, które położone było na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r., lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939 – 1945, uprawnia do przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego, jeśli osoba przymusowo zatrudniona nie była do pracy deportowana. Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia stanowi, bowiem obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych, wyrwanych z dotychczasowego środowiska – wyrok NSA z dnia 8.11.2001r., V SA 504/01, LEX Nr 84354. Przyznanie uprawnień tylko pewnej ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych (bez deportacji), pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego. Takie sformułowanie przepisów ustawy nie stanowi dyskryminacji innych osób i nie narusza przepisu art. 32 Konstytucji tj. zasady równości. Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza – w przypadku przyznawania świadczeń, które prowadzą do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli – stosowanie do kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali tej represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach (osadzenie w obozie pracy albo wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy), nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób – uchwała 7 sędziów NSA z dnia 12.10.1998r., OPS 5/98, publ. ONSA 1999/1/1. Reasumując, niewątpliwie strona skarżąca w latach 1939 – 1945 pracowała przymusowo jednakże pracowała na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku. W tej sytuacji nie można mówić o tym, że była deportowana z terytorium państwa polskiego, a tym samym nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącej świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Z przytoczonych powyższej względów Sąd na postawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uprawniony był orzec o oddaleniu skargi.