II SA/Łd 1196/11

Dnia 10 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi R. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Nr [...] z dnia [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej R. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...]., nr [...] wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił R. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, że z zebranego w toku postępowania materiału dowodowy wynika, że strona we wnioskowanym okresie nie doznała prześladowań które są objęte przepisami w/w ustawy. R. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie przedmiotowego świadczenia. Wskazała, że złożony przez nią w trakcie postępowania wniosek zawierał informację z Archiwum Państwowego w S. o przeznaczeniu wsi P., w gminie M., w której zamieszkiwała przed deportacją (wywiezieniem), na poligon niemieckich wojsk pancernych, uwierzytelnione kopie karty osobowej i ankiety wypełnianej do celu otrzymania dowodu osobistego, w której wskazane jest miejsce zamieszkania do 1939r. oraz miejsce pobytu w czasie okupacji, oświadczenie wnioskodawczyni o deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej przy kopaniu rowów przeciwczołgowych oraz wykonywaniu ciężkich prac przy żniwach, wykopkach i innych pracach gospodarskich, ponad możliwości fizyczne 10-letniego dziecka, na rzecz gospodarza narodowości niemieckiej, zamieszkałego we dworze we wsi P.. Strona podkreśliła, że opisane we wniosku o przyznanie świadczenia fakty, tj. wyrwanie 10-letniego dziecka z domu rodzinnego, tułaczka od jednej rodziny do drugiej w poszukiwaniu schronienia, rozdzielenie od rodziców i sióstr oraz przymusowa praca na rzecz okupanta bezspornie stanowiły dotkliwą represję. Zdaniem zainteresowanej oczywistym jest, że na terenie poligonu wojskowego nie mogła zamieszkiwać ludność cywilna, zatem jej rodzina musiała być deportowana (wywieziona) z terenów zajętych pod poligon. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), utrzymał w mocy wskazaną na wstępie decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż wnioskodawczyni wraz z całą rodziną w październiku 1941r. została wysiedlona z rodzinnej miejscowości. Jak wynika zarówno z oświadczeń strony jak i zaświadczenia wydanego przez Archiwum Państwowe w Ł. wysiedlenie z miejscowości P. było spowodowane przeznaczeniem tych terenów pod poligon wojskowy, wobec tego w ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie mała miejsca deportacja do pracy przymusowej, gdyż zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony nie była spowodowana skierowaniem do pracy przymusowej, a wysiedleniem. Ponadto organ zauważył, iż zainteresowana wskazała we wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, że wraz z rodziną "uciekła z transportu do B. do rodziny do wsi R.". W ocenie organu nie budzi wątpliwości fakt, iż strona z całą rodziną została wysiedlona z miejscowości P. oraz że zamieszkała w oddalonej o około 4 km miejscowości R.. Powyższe znajduje potwierdzenie we wniosku strony o przyznanie przedmiotowego świadczenia oraz zeznania świadków. Okolicznością nie budzącą wątpliwości jest także ustalenie, iż wnioskodawczyni wykonywała pracę. Nadto organ stwierdził, że strona i jej rodzina nie wykonywali pracy przymusowej w warunkach deportacji. wskazując, iż zainteresowana podczas okresu okupacji przebywała wraz z rodziną, a z uwagi na ówczesny wiek strony, nie nastąpiło oddzielenie wnioskodawczyni od matki, ani zmiana warunków społecznych, klimatycznych. Zainteresowana pozostawała w stałym kontakcie ze swoimi rodzicami, co w ocenie organu nie było bez znaczenia, szczególnie wobec osób wysiedlonych, którzy takiego kontaktu z bliskimi zostali pozbawieni. Powyższą decyzję R. K. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi podtrzymała stanowisko wyrażone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dodając że do owego wniosku załączyła oświadczenia świadków, tj. M. K. i J. Z. potwierdzające pracę przymusową wykonywaną na rzecz okupanta przez jej ojca, J. K. i przez nią samą. Podkreśliła, że wykonywała pracę przymusową przy kopaniu rowów przeciwczołgowych oraz w majątku administrowanym przez osobę narodowości niemieckiej, zaś ojciec jej z przymusu i na rzecz okupanta pracował w Żwirowni w miejscowości M. Dodatkowo wyjaśniła, że początkowo jej rodzina oraz inni mieszkańcy miejscowości P. wywiezieni zostali do miejscowości S. i zgromadzeni w budynku kościoła, a następnie byli kolejno wywożeni do B., a później do Niemiec. Wskazała, że faktycznie uciekła wraz z rodziną z transportu do B., lecz to nie uchroniło skarżącej i jej rodziny od pracy przymusowej. Kończąc skarżąca wskazała, że wielokrotna zmiana miejsca zamieszkania, mieszkanie w glinianej chałupie, u obcych ludzi były znacznie gorsze niż niektórych osób wywiezionych na roboty przymusowe do Niemiec czy Francji. Wyjaśniła, że mieszkała w jednej izbie o powierzchni 16 m2 wraz z innymi sześcioma osobami, w której nie było nawet podłogi, nadto na jednym łóżku spały trzy osoby. Wykonywana przezeń praca przy kopaniu rowów przeciwczołgowych oraz przy ciężkich pracach polowych była ponad siły 10 - 13 letniego dziecka, którym wówczas była. Dodała, że nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia za wykonywana pracę, natomiast za niewykonywanie pracy w narzuconym przez okupanta tempie lub porozumiewanie się po polsku była bita. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia tezę, iż w toku przeprowadzonego postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych zasad. W uzasadnieniu decyzji z dnia 15 czerwca 2011r. Kierownik ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona we wnioskowanym okresie nie doznała prześladowań które są objęte przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Przy czym z urzędu organ w całym postępowaniu nie podjął żadnej czynności, choćby przesłuchania wnioskodawczyni, która prowadziłaby do zgromadzenia dodatkowego materiału dowodowego. nie jest bowiem taką czynnością wezwanie strony do uzupełnienia materiału. Podobnie uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się w istocie do stwierdzenia, że mając na uwadze przedstawione przez stronę oświadczenia nie można uznać, iż w jej sprawie nastąpiła deportacja do pracy przymusowej. W tym miejscu wskazać należy, iż w większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień. Okoliczności te co prawda nie powinny mieć wpływu na ocenę materiału sprawy, ale z całą pewnością powinny determinować organ od podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Należy też podkreślić, iż organ nie wykorzystał możliwości, jakie stwarza choćby przesłuchanie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia. Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala również ustalić, na jakiej podstawie organ odmówił wiarygodności zeznaniom strony, jak i przedstawionym przez skarżącą zeznaniom świadków. Do wskazania owej przyczyny odmowy wiarygodności organ był obowiązany – stosownie do dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. Stanowi on bowiem, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "wysiedlenie do pracy przymusowej" pojęcie "wysiedlenie ze względu na utworzenie poligonu" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Wydaje się, iż w ocenie organu taka konkluzja jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżąca nie podlegała represji, o jakiej mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym (...). Takiego stanowiska nie sposób zaaprobować, bowiem według art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – każda deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czasu jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego na gruncie omawianej ustawy. Tym samym bez większej doniosłości jest ustalenie organu, iż skarżąca została wysiedlona (deportowana) z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego. Nieporównanie bardziej istotne będzie nie budzące wątpliwości ustalenie po pierwsze w jaki sposób skarżąca znalazła się w miejscu ewentualnej deportacji. Czy do miejscowości R. dotarła z własnej woli, po ucieczce z transportu do B., czy też została tam skierowana przez władze okupacyjne. Po wtóre czy w miejscowości R., zmuszona była wraz z rodziną do wykonywania pracy przymusowej na rzecz niemieckiego okupanta, czy może świadczyła taką pracę także poza ową miejscowością np. w we wsi P., o czym wspominają świadkowie w złożonych zeznaniach, jak długo ową pracę przymusową wykonywała i w jaki sposób została do tej pracy skierowana. W tym miejscu wskazać należy, iż jedynym dowodem, który świadczy o pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą jest dowód z zeznań skarżącej i złożonych zeznań świadków. Na tym jednak dowodzie organ nie oparł swego rozstrzygnięcia, a zatem jak się wydaje, temu dowodowi odmówił wiarygodności. Przy czym – jak już wcześniej wskazano – o przyczynach owej odmowy wiarygodności organ nie wypowiedział się. Następstwem tak poprowadzonego postępowania musi być konstatacja, iż organ administracji w zasadzie nie rozstrzygnął najistotniejszej kwestii w niniejszym postępowaniu, czy w sprawie niniejszej miała miejsce represja, o jakiej mowa w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Ponownie badając wniosek skarżącej, dokonując wykładni pojęcia "deportacja" organ winien mieć na względzie, iż deportacja musiała się łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. W czasie deportacji dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Nie mniej istotnym czynnikiem dla oceny stopnia dolegliwości represji jest wiek osoby deportowanej. Organ tymczasem w ogóle nie poddał refleksji i ocenie faktu, że skarżąca była nastoletnim dzieckiem - jak twierdzi - zmuszanym do pracy fizycznej pod groźbą kary cielesnej. Nie pozostawiano jej zatem wyboru, co do rodzaju wykonywanych zajęć. Oznaczałoby to pozbawienie jej dzieciństwa, co winno mieć fundamentalne znaczenie dla oceny stopnia doznawanych represji. Istotne dla tej oceny są również warunki, w których skarżąca musiał funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). I co ważne okolicznością wymagającą ustalenia ponad wszelką wątpliwość jest wyjaśnienie jaki charakter przybrała praca wykonywana na deportacji. Równie istotne mogą się okazać warunki pracy rodziców skarżącej. Jak również czy pracę tę strona, bądź jej rodzina otrzymywali wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent. Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Co oznacza, iż w czasie okupacji nie było możliwe odwiedzenie rodzinnego domu, a po wojnie w przeważającej ilości przypadków osoby takie nie miały do czego wracać, zniszczone były całe gospodarstwa, a osoby te nieodwracalnie traciły dorobek życia. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a. m.o.