II SA/Łd 1197/11

Dnia 27 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2012 roku sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem kosztów postępowania. II SA/Łd 1197/11 U Z A S A D N I E N I E W dniu 28 kwietnia 2011 r. J.K. wystąpił z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu strona podała, że w dniu 27 października 1941 r. mieszkańcy wsi B. zostali zmuszeni do opuszczenia wioski, ponieważ na tamtych terenach został zorganizowany poligon wojskowy. Wnioskodawca wraz z rodziną został wyrwany ze środowiska i deportowany do miejscowości K. – 70 km od domu rodzinnego, gdzie musiał pracować i pomagać w pracach polowych u Niemca. Na wysiedleniu rodzina przebywała do dnia 2 marca 1945 r. Decyzją z dnia [...] 2011 r. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) odmówił J.K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, że zebrany w toku postępowania materiał dowodowy potwierdza wysiedlenie strony i jej rodziny w czasie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do miejscowości K., jednak nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J.K. wyjaśnił, że został wraz z rodziną wysiedlony i przeniesiony do gospodarstwa, zarządzanego przez Niemca, w którym pracował od świtu do mroku przy pracach polowych. Pismem z dnia 30 czerwca 2011 r. J.K. został wezwany w celu przesłuchania w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. W dniu 12 lipca 2011 r. J.K. oświadczył do protokołu, że wraz z rodziną został wysiedlony w dniu 27 października 1941 r. Rodzice strony pracowali w gospodarstwie rolnym Niemca, nikt ich nie pilnował, "pracowali, bo musieli żyć i jeść, po prostu dla zarobku". Rodzina nie kontaktowała się z mieszkańcami K., jednak strona nie pamięta zakazu kontaktowania się z innymi Polakami. "Niemiec dawał pieniądze, za które kupowali jedzenie". Decyzją z dnia [...] 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy decyzję własną. W motywach rozstrzygnięcia organ ponownie wskazał, że z materiału dowodowego wynika, że rodzina skarżącego została wysiedlona z rodzinnej miejscowości B. do miejscowości K. Fakt wysiedlenia znajduje potwierdzenie w zaświadczeniu wydanym przez Archiwum Państwowe w Ł., Oddział w S., z którego wynika jednak, iż wysiedlenia miały związek z budową poligonu. Ponadto organ stwierdził, że w świetle oświadczenia strony należy uznać, że rodzina podejmowała pracę w celu zapewnienia bytu. Organ, nie kwestionując zatem okoliczności zmiany miejsca zamieszkania rodziny strony podczas okupacji niemieckiej, wskazał, że przesiedlenie mieszkańców B., nie miało związku z deportacją w celu wykonywania pracy przymusowej, a tylko przesiedlenie do pracy przymusowej daje podstawy do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J.K. błędną interpretację art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz naruszenie art. 80 w zw. z art. 77 § 1 kpa poprzez uznanie, iż skarżący nie wykazał faktu deportacji do pracy przymusowej na terenie objętym zakresem ustawy. Skarżący wskazał, iż spełnia przesłanki przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, co potwierdzają zebrane dokumenty. Wyjaśnił, że to organ jest dysponentem postępowania administracyjnego w sprawie i jego rolą jest weryfikacja stanowiska strony w oparciu o przeprowadzone przez organ dowody. Skarżący przypomniał, iż wraz z rodzicami został wywieziony do pracy przymusowej do miejscowości. K., podczas gdy tereny miejscowości B. i B., gdzie skarżący mieszkał do momentu wysiedlenia, zostały włączone pod budowę niemieckiego poligonu. Na potwierdzenie powyższych faktów skarżący wyjaśnił, iż przedłożył zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S potwierdzające okoliczność przymusowego wysiedlenia wszystkich mieszkańców wsi B. i B., gdzie utworzono poligon wojskowy. Ponadto skarżący wskazał, iż dostarczył ankietę dowodową z Biura Dowodów Osobistych potwierdzając tym, iż w czasie okupacji niemieckiej mieszkał w miejscowości K. Wysiedlenie to w ocenie skarżącego miało charakter przymusowy i wiązało się nie tylko z budową poligonu, lecz przede wszystkim z werbowaniem ludzi do prac przymusowych. Wysiedlenia dokonali uzbrojeni żołnierze w trybie natychmiastowego przymusu, nie dając nawet możliwości zabrania podstawowych rzeczy osobistych nie mówiąc o jakimkolwiek dobytku materialnym. Rodzina skarżącego dostała przydział do pracy u gospodarza niemieckiego – S., nie było możliwości odmowy i swobodnego przemieszczenia się w inne miejsce niezajęte pod teren poligonu. Będąc na wysiedleniu rodzina skarżącego niejednokrotnie zmagała się z głodem i wrogim nastawieniem lokalnej społeczności, która traktowała ich jak intruzów. Na pogorszone warunki codziennego bytu przekładał się ciągły strach przed organizowanymi przez okupanta niemieckiego w tamtym okresie "wywózkami", z których nikt nie powracał żywy. W okresie deportacji rodzina skarżącego nie miała możliwości gromadzenia żadnego majątku, ich funkcjonowanie nastawione było na przeżycie i przetrwanie tego ciężkiego dla nich okresu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r., utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...] 2011 r. w sprawie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało na podstawie o art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) – dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym, w myśl którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W oparciu o powyższy przepis Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Nie kwestionując faktu wysiedlenia, organ uznał jednak, że wysiedlenie to nie miało związku z deportacją do pracy przymusowej. Zdaniem organu administracji zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że rodzina skarżącego podjęła na wysiedleniu pracę w celu zapewnienia egzystencji, a praca nie miała charakteru pracy przymusowej. W ocenie tut. Sądu takie kategoryczne sformułowanie przez organ wniosków o niewykonywaniu przez rodzinę skarżącego pracy przymusowej nie znajduje uzasadnienia w zgromadzonym materiale dowodowym. Analiza dokumentów zgromadzonych dla potrzeb rozpoznawanej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 68 § 1 i art. 77 §1 kpa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że organ nie zakwestionował faktu wysiedlenia rodziny skarżącego, a jedynie stwierdził, że podejmowana praca nie miała charakteru przymusowego. Wobec braku innych dowodów, konstatacja organu oparta została na zeznaniach skarżącego, utrwalonych w protokole z dnia 12 lipca 2011 r. I to właśnie sposób przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony budzi w rozpoznawanej sprawie zastrzeżenia. Otóż wyjaśnienia wymaga, że w przypadku protokołu z przesłuchania strony (ale również świadka czy biegłego) mamy do czynienia z wypowiedzią określonej osoby, która powinna zostać zaprotokołowana w taki sposób, ażeby treść protokołu odzwierciedlała wypowiedź tych osób. Protokół z przesłuchania danej powinien bowiem odzwierciedlać to, co osoba ta zeznała (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 kwietnia 2000 r., V SA 2162/99). Wierne odzwierciedlenie w protokole przesłuchania wypowiedzi osoby składającej zeznania stanowi o wartości dowodowej samego protokołu i determinuje możliwość prawidłowego ustalenia okoliczności faktycznych. W rozpatrywanej sprawie wartość dowodowa protokołu z przesłuchania J.K. budzi wątpliwości. Z wypowiedzi skarżącego, że jego rodzina pracowała, "bo musieli żyć, jeść, po prostu dla zarobku", nie można było wyprowadzić jednoznacznego wniosku, że praca którą wykonywali nie miała charakteru pracy przymusowej. W istocie nie uzyskano od strony wyjaśnienia, na jakich zasadach zorganizowana była ta praca i jak byli do niej kierowani po wysiedleniu z rodzinnej miejscowości. Nie ulega przy tym wątpliwości, że pod pojęciem pracy przymusowej powinno się rozumieć pracę podejmowaną w wykonaniu wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych, nie zaś pracę podejmowaną z konieczności zdobycia środków na utrzymanie rodziny, nawet jeśli podjęcie tej pracy stanowiłoby wynik wysiedlenia z rodzinnej miejscowości i pozbawienia własnego gospodarstwa. Być może, gdyby w treści protokołu zostały utrwalone najistotniejsze pytania skierowane do strony, co nie stanowi oczywiście niezbędnego warunku przy sporządzaniu protokołu przesłuchania, w sposób istotny ułatwiłoby to ocenę znaczenia udzielanych przez stronę odpowiedzi. Ustalenie okoliczności co do warunków pracy, jej organizacji, sposobu kierowania do niej ma ogromne znaczenie na gruncie rozpoznawanej sprawy, jako że w ocenie Sądu sam fakt, że wysiedlenie z rodzinnej miejscowości miało swoją bezpośrednią przyczynę w budowie poligonu wojskowego nie daje wystarczających podstaw do wykluczenia jednoczesnego skierowania wysiedlanych z tych obszarów rodzin do pracy przymusowej w innych miejscowościach. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien poczynić ustalenia pozwalające na stwierdzenie, czy praca rodziny skarżącego "na wysiedleniu" miała charakter przymusowy. Jeżeli zaś jedynym źródłem pozyskania informacji są zeznania strony, dowód z przesłuchania musi być przeprowadzony w sposób, który pozwoli na ustalenie okoliczności faktycznych sprawy i umożliwi ich ocenę w świetle przesłanek wskazanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. AG