II SA/Łd 1199/11

Dnia 23 lutego 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Joanna Sekunda – Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA: Renata Kubot – Szustowska (spr.) Sędzia WSA: Barbara Rymaszewska Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi I. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu B. Z. prowadzącemu Kancelarię Prawną w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił I.M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej ustawie, argumentując, że w przypadku strony nie zaistniała okoliczność deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, bowiem I.M. była zatrudniona w sąsiedztwie stałego miejsca zamieszkania, w okolicy znanej kulturowo i geograficznie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy I.M. wyraziła swoje rozgoryczenie wobec stanowiska organu, który – jej zdaniem - nie odniósł się z należytą starannością do zgromadzonego materiału dowodowego podkreślając, że Kierownik Urzędu błędnie wywodzi, iż przez 4 lata przymusowej pracy "była na koloniach", "rozwijała się kulturowo i podziwiała pejzaże". Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. W jej uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia 1 lipca 2010 r. utrzymaną następnie mocy decyzją z dnia 19 sierpnia 2010 r. Kierownik Urzędu odmówił I.M. przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 9 marca 2011 r. uwzględnił skargę strony i uchylił wydane przez organ decyzje. Dalej Kierownik Urzędu przytoczył treść norm stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia, wywodząc, że według słownika PWN "deportować" oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości". Organ, powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy stwierdził, że strona podczas okupacji pracowała w pobliżu miejsca zamieszkania w miejscowości Augostopol (miejsce zamieszkania strony - Dąbrowie), a więc nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska. Zainteresowana miała także możliwość kontaktu z innymi Polakami przebywającymi i pracującymi w miejscowości Augostopol -m.in. B. M. oraz B. C., czego dowodem są zeznania świadków, choć na pewno łączyło się to ze związanymi z nieprzychylnością okupanta trudnościami i ryzykiem szykan z jego strony. Według opinii Kierownika Urzędu strona nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy. Właśnie z powyższych względów, deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej, źródłem cierpienia. Z tych względów organ rozstrzygnął o odmowie przyznania uprawnień do wnioskowanego świadczenia pieniężnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi I. M. wniosła o uchylenie decyzji organu, zarzucając mu błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności zeznań świadków B.M. i B.C. Strona podniosła, że nieudana próba ucieczki zakończyła się dla niej tym, że na obróbkę za konia u drugiego Niemca była doprowadzana i odbierana biegnąc za "szwabem" jadącym na rowerze z jednej strony, podczas gdy z drugiej strony biegł pies na smyczy. Dodała przy tym, że bywały tygodnie, kiedy nie słyszała polskiej mowy, choć zdarzało się, że za zgodą Niemca była wypożyczana na wykopki Polakowi z "Ceto". W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez pojęcie ocena prawna rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawa i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Ocena prawna może przy tym dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Wskazania co do dalszego postępowania, immanentnie związane z oceną prawną, określają natomiast sposób postępowania organów w przyszłości. Co do zasady, dokonana przez sąd administracyjny ocena prawna nie ma mocy wiążącej w przypadku, gdy po jej wyrażeniu nastąpiła zmiana ustawy. W niniejszej sprawie, po dacie wyrokowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi nastąpiła zmiana przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zmiana ta, dokonana ustawą z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 72, poz. 380 ze zm.), była wszakże następstwem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., w sprawie o sygn.akt K 49/07 kwestionującego poprzednio obowiązującą regulację. Przyjąć zatem należy, iż sformułowane w nim poglądy prawne oraz wskazania co do dalszego postępowania pozostają wiążące zarówno dla organu jak i dla sądu ponownie rozpatrującego sprawę. Dokonując przeto kontroli legalności zaskarżonej decyzji oparto się na treści uzasadnienia poprzednio wydanego rozstrzygnięcia dla oceny realizacji wytycznych, w nim zawartych. W motywach orzeczenia z dnia 9 marca 2011r. WSA w Łodzi, wskazał, iż w stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, podnosząc iż organ winien ustalić w szczególności, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, który określał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Sąd dodał, iż stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Obowiązkiem organu było zatem należyte ustalenie okoliczności, związanych z wykonywaniem przez skarżącego pracy przymusowej, by móc stwierdzić, czy przybrała ona szczególnie dotkliwą formę, połączoną z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Sąd wskazał ponadto, iż w świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by wraz z wywiezieniem, wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia. Jak podniesiono, należy mieć dodatkowo na uwadze, że dla dzieci pojęcie odległości jest pojęciem bardzo względnym. Nie budzi przy tym wątpliwości, że dla dzieci każde rozstanie z rodzicami, czy też innymi osobami, z którymi są one silnie związane emocjonalnie, jest zdarzeniem wywołującym negatywne odczucia, a w przypadku, gdy towarzyszy temu przemoc, to z pewnością wywołuje traumatyczne przeżycia potęgujące poczucie strachu, samotności, bezradności i krzywdy. Wystarczy zatem, że skarżąca, obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości – ciężka praca w gospodarstwie), była poddana dodatkowemu stresowi, związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym miejscu pobytu. Ponadto, w ocenie Sądu, art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Nie można zatem wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo że znajdowała się w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Ustalenia organu i ocena materiału dowodowego, poczynione dla realizacji opisanych powyżej wskazań, budzą poważne wątpliwości. Organ bowiem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ponownie lakonicznie stwierdził, iż skarżąca pracowała w Augustopolu, w pobliżu miejsca zamieszkania "a więc nie nastąpiło odizolowanie od środowiska". Skarżąca miała także możliwość kontaktu z innymi Polakami przebywającymi i pracującymi w Augustopolu, ponadto nie przebywała ona w nieznanym, wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji. Wobec zaś braku tych cech, zdaniem organu, brak było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Z powyższą konkluzją nie sposób się zgodzić, biorąc pod uwagę okoliczności podnoszone w toku postępowania przez skarżącą oraz wytyczne i poglądy prawne wyrażone w wydanym w niniejszej sprawie prawomocnym wyroku tutejszego Sądu z dnia 9 marca 2011r. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje fakt, iż I.M. w styczniu 1941 r. została zabrana z miejsca dotychczasowego zamieszkania do miejscowości Augustopol, gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym Niemca P.S. do końca wojny. Niesporne pozostaje również, iż świadczona przez nią praca miała charakter przymusowy. Przedmiotem sporu pozostaje natomiast kwestia deportacji, rozumiana jako wywiezienie, wyrwanie z dotychczasowego środowiska i odizolowanie odeń. Zakwestionowanie powyższej przesłanki uznać należy za co najmniej przedwczesne, dodatkowo zaś pozostające w oderwaniu od wytycznych i poglądów, zawartych we wskazanym wyżej wyroku tutejszego Sądu. Niezależnie bowiem od faktu, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych zarysowała się rozbieżność interpretacyjna w zakresie wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w rozpoznawanej sprawie wiążące pozostaje stanowisko oraz wykładnia dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi we wskazanym wyżej, prawomocnym wyroku z dnia 9 marca 2011r. Ograniczenie się zatem, w ponownym postępowaniu do załączenia ankiety osobowej skarżącej oraz materiałów otrzymanych z Fundacji Polsko – Niemieckie Pojednanie, nadto zaś odwołanie się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do stanowiska prezentowanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyrokach wydawanych w analogicznych sprawach, trudno uznać za realizację wskazań, zawartych w prawomocnym wyroku zapadłym w niniejszym postępowaniu, co narusza obowiązek, określony w art. 153 p.p.s.a. Organ, wbrew wytycznym, nie ustalił bowiem i nie ocenił w sposób należyty: czy skarżąca mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół, czy wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji oraz czy zadania wykonywane przezeń adekwatne były do jej wieku. Przypomnieć zaś należy, iż w ocenie Sądu poprzednio wyrokującego w sprawie, często zdarzało się, że dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje zaś tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Również eksponowana w zaskarżonej decyzji, niewielka odległość miejsca świadczenia pracy od wcześniejszego miejsca zamieszkania skarżącej, nie przesądza o braku deportacji w rozumieniu ustawy. Po pierwsze bowiem wskazać należy, że kryterium odległości deportowania nie ma decydującego znaczenia. Po wtóre: oceniając tę odległość należy mieć na względzie realia okupacyjne (utrudnioną czy wręcz niemożliwą zdolność do przemieszczania się pracowników przymusowych) oraz fakt, że wysiedlenie dotyczyło kilkunastoletniego dziecka (pozbawionego opieki i wsparcia osób bliskich) Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania zatem drugorzędne znaczenie ma odległość pomiędzy miejscem zamieszkania skarżącej a miejscem wykonywania przez nią pracy przymusowej. Niezależnie od tego wskazać należy, iż ustalenia organu także w tym zakresie, nie zostały poparte żadnym dowodem a pozostają sprzeczne z oświadczeniami skarżącej w tej materii. We wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca wskazała, iż okres deportacji trwał od stycznia 1941r. do stycznia 1945r., a zatem wynosił blisko 4 lata. Organ winien był zatem między innymi ustalić jak często w tym czasie skarżąca miała możliwość odwiedzania rodziców, czy mogła kontaktować się z resztą rodziny, znajomymi, w jakich warunkach przyszło jej żyć i pracować etc. Stwierdzenie organu, że strona podczas okupacji pracowała w pobliżu miejsca zamieszkania oraz miała możliwość (kwestionowaną zresztą) kontaktu z innymi Polakami, przez co nie można uznać iż wykonywała pracę w warunkach deportacji, pozostaje całkowicie oderwane od dokonanej w prawomocnym wyroku wykładni art. 2 ust. 2 powołanej wyżej ustawy. Z wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku z dnia 9 marca 2011r. wyraźnie wynika bowiem, że organ winien uwzględnić w rozważaniach takie elementy, jak niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, zmuszanie dziecka do pracy, zagrożenia z tym związane, warunki egzystencji w nowym środowisku, możliwość kontaktu z rodziną etc. Okoliczności te natomiast, organ całkowicie pominął w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w toku postępowania organ nie zrealizował w sposób prawidłowy, wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 marca 2011r., w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1211/10, co stanowi naruszenie art. 153 p.p.s.a. W toku ponownego rozpoznania sprawy doszło do naruszenia zasad wyrażonych w art. 7, 76 § 1 i 80 k.p.a. Organ administracji publicznej jest bowiem obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze - opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń, dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Jak wskazano wyżej, argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wymyka się tym regułom. Jedynie elementarne składowe stanu faktycznego sprawy wydają się ustalone niespornie – że skarżąca została wywieziona do niedaleko położonego od miejsca zamieszkania majątku, gdzie została zmuszona do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Stwierdzone wyżej uchybienia, dotyczące zarówno przepisów postępowania, jak i wykładni prawa, prowadzą natomiast do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...]r. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu, rozstrzygnięto na podstawie art. 250 p.p.s.a., w zw. z a § 14 ust. 2 pkt 1 lit c i w zw. z § 15 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2001r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1349 ze zm.) Z uwagi natomiast na charakter prawny zaskarżonej decyzji (niewymagającej wykonania i nienadającej się do wykonania) za bezprzedmiotowe uznano orzekanie w sprawie jej wykonywania do dnia uprawomocnienia się wyroku w trybie art. 152 p.p.s.a. Ponownie procedując w sprawie, organ winien uwzględnić sformułowane powyżej wskazania, prawidłowo realizując wytyczne zawarte w prawomocnym wyroku z dnia 9 marca 2011r. B.C.