II SA/Łd 1201/12

Dnia 10 kwietnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.) Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Protokolant Specjalista Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2013 roku sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzają ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M. Z. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. LS Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...]. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych ostateczną decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił J. Z. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W dniu 18 października 2011 r. J. Z. zwróciła się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie jej wniosku w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił J. Z. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej argumentując, że praca wykonywana przez J. Z. była w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca jej zamieszkania i nie miała charakteru szczególnie dotkliwego. Pracę tę strona świadczyła w znanej okolicy, niedaleko znajomych. Zdaniem organu młody wiek mógł zwiększać poczucie osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Dalej organ wywodził, iż powyższa ocena nie podważa subiektywnego poczucia krzywdy jaka spotkała w związku z powyższym J. Z., jednak wydając w tej sprawie decyzję organ musiał oprzeć się na kryteriach zobiektywizowanych. Ponadto organ podkreślił, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji do pracy przymusowej J. Z. w rozumieniu powyżej przywołanych rozważań. J. Z. w ustawowym terminie wystąpiła do organu orzekającego z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, domagając się przyznania przedmiotowego świadczenia na podstawie zebranego materiału dowodowego, który w jej ocenie potwierdza wykonywanie pracy przymusowej przez okres 9 miesięcy w obozie pracy w C. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W jej uzasadnieniu organ stwierdził, że strona podniosła okoliczność wykonywania pracy przymusowej w okresie od 1941 r. do 1943 r. w miejscu zamieszkania (Ł.) oraz w okolicach miasta W. — między innymi w obozie w C. — w okresie od maja 1944 r. do wyzwolenia (styczeń 1945 r.), gdzie praca miał polegać na kopaniu umocnień, tzw. okopów, a obywatele polscy byli zmuszeni budować umocnienia wojskowe na rzecz III Rzeszy. Następnie organ wskazał, że oprócz własnych oświadczeń, strona w piśmie z dnia 5 grudnia 2011 r. wskazała także świadków, którzy mogliby potwierdzić okoliczność wywiezienia jej do obozu pracy w C. Zdaniem organu okres pracy przymusowej wykonywanej w miejscu zamieszkania (Ł.) nie mógł zostać uznany za podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, ponieważ praca nie była wykonywana w warunkach deportacji. Odnosząc się natomiast do podnoszonej przez stronę okoliczności pracy przymusowej przy budowie umocnień wojskowych w C. organ podkreślił, iż nie kwestionuje faktu pracy strony na okopach w C.. Brak jest natomiast – jego zdaniem - dowodów wskazujących, że wnioskodawczyni przebywała w C. przez okres co najmniej 6 miesięcy. W ocenie organu orzekającego należy również wykluczyć, że strona przebywała w C. w obozie pracy. Świadczyć ma o tym m.innymi oświadczenie siostry wnioskodawczyni - H. S. Trudno bowiem uznać za wiarygodne, aby wnioskodawczymi mogła opuszczać obóz pracy i wrócić do rodzinnego domu, czy też spotykać się ze swoim przyszłym mężem w jednym z domów w miejscowości C. Poza oświadczeniem swojej siostry, strona nie przedłożyła dowodów na okoliczność wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji. Przesłuchanie W. K. w charakterze świadka okazało się niemożliwe, ponieważ odmówiła ona składania zeznań z uwagi na fakt, iż nie zna wnioskodawczyni. Reasumując Kierownik Urzędu stwierdził, że strona nie udowodniła w sposób spójny i nie budzący wątpliwości okoliczności wykonywania pracy przymusowej przy budowie umocnień wojskowych w miejscowości C. nieprzerwanie przez okres co najmniej 6 miesięcy, co uzasadniało wydanie kwestionowanej decyzji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. Z. wniosła o uchylenie powyższej decyzji. W jej uzasadnieniu wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia i zarzuciła organowi wadliwą ocenę zebranych w sprawie dowodów oraz nieprawidłowe przesłuchanie świadka W. K. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zajęte stanowisko w sprawie. Na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2013 r. stawiła się skarżąca wraz z pełnomocnikiem z urzędu, który poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone w całości, ani w części. Pełnomocnik z urzędu złożył do akt sprawy oświadczenie B. W., zamieszkałej w C. z dnia 8 kwietnia 2013 r. oraz cztery fotografie, na których uwidocznione są budynki cukrowni, w których do roku 1945 istniał obóz w C. Stawił się także pełnomocnik organu, który wniósł o oddalenie skargi i podniósł, że oświadczenie B. W. oparte jest na informacjach pochodzących od osób trzecich. Z wiedzy posiadanej z urzędu przez organ wynika, że w pracach przy fortyfikacjach wojskowych pracowały najczęściej osoby dowożone ze stałego miejsca zamieszkania na okres ok. 2-3 miesiące. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z nieco innych powodów aniżeli w niej podniesione. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. ) - przywoływanej dalej w tekście jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Rzeczona kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, zadaniem Sądu administracyjnego jest ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] o odmowie przyznania J. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W ocenie Sądu, okolicznością niesporną jest, że strona pismem z dnia 18 października 2011 r. zwróciła się do organu administracyjnego z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie jej sprawy w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wskazując, iż decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu odmówił jej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej argumentując, że strona w okresie okupacji świadczyła pracę przymusową w pobliżu miejsca zamieszkania i nie była to praca połączona z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Jednocześnie strona wniosła o przesłuchanie w charakterze świadka siostry, która jako jedyna spośród żyjących obecnie osób może potwierdzić powyższe okoliczności. W tym miejscu godzi się wyjaśnić, że w sprawie J. Z. została już wydana przez Kierownika Urzędu ostateczna decyzja z dnia [...] nr [...] odmawiająca przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, wobec czego wzruszenie tego rozstrzygnięcia było możliwe tylko w drodze jednego z trybów nadzwyczajnych, które są wobec siebie niekonkurencyjne, a zatem w drodze wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej bądź też uchylenia lub zmiany decyzji w trybie art. 154 K.p.a. Jednakże decyzja co do wyboru jednego z tych trybów postępowania winna zostać pozostawiona stronie, bowiem to na jej wniosek organ wszczyna postępowanie (art. 61 § 1 K.p.a.). Inaczej mówiąc, skoro strona jest inicjatorem postępowania administracyjnego, to ona też jest władna określić treść żądania, które wyznaczy rodzaj sprawy będącej przedmiotem postępowania. Organ administracyjny związany jest tym żądaniem, co oznacza, że nie może z urzędu dokonywać zmiany jego kwalifikacji. Treść żądania strony wyznacza stosowna norma prawa materialnego lub procesowego, która ma znaczenie dla ustalenia zakresu postępowania dowodowego. Jak wynika z uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji Kierownik Urzędu potraktował pismo strony jako nowy wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, podlegający rozpoznaniu w trybie zwykłym, z uwagi na obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011 r. nowelizację art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Co istotne, w motywach wspomnianego rozstrzygnięcia organ administracyjny nie dostrzegł, że pierwotna decyzja tego organu z dnia [...] odmawiająca skarżącej przyznania wnioskowanego uprawnienia posiada przymiot ostateczności, a nadto została podjęta już po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 z uwzględnieniem brzmienia art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nadanego tymże wyrokiem. Nowelizacja tego przepisu dokonana ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380), z mocą obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011 r. nie zmieniła treści normatywnej stanowiącej podstawę rozstrzygania organu ostateczną decyzją z dnia [...]. Zatem ponowne rozpoznanie tej samej sprawy w niezmienionym stanie faktycznym i prawnym w zwykłym trybie administracyjnym było wykluczone. W realiach rozpoznawanej sprawy obowiązkiem organu było w pierwszej kolejności wezwanie J. Z. do sprecyzowania żądania poprzez sformułowanie trybu, w jakim domaga się jego rozpoznania. Organ nie podjął jednak w tym kierunku żadnych czynności naruszając tym samym w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy regulacje art. 16 § 1 K.p.a., art. 64 § 2 w zw. z art. 9 K.p.a. W sytuacji, gdy organ administracji publicznej ma wątpliwości dotyczące trybu w jakim strona żąda weryfikacji decyzji czy też innymi słowy wątpliwości, co do rzeczywistej treści jej żądania, wówczas powinien zwrócić się o wyjaśnienie tej kwestii, udzielając jej stosownych informacji i wskazówek, wypełniając tym samym obowiązek wynikający z art. 9 K.p.a. Na organie orzekającym w sprawie, ciąży bowiem obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Niedopuszczalne jest natomiast dowolne i samodzielne interpretowanie wniosku strony oraz jego kwalifikowanie, a taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Przypomnieć w tym miejscu należy, że w judykaturze sądów administracyjnych ugruntowało się stanowisko, które zresztą skład orzekający w tej sprawie w pełni podziela, że wniosek wszczynający postępowanie administracyjne, w przypadku wątpliwości co do treści żądania, stanowi podstawę do podjęcia przez organ ustaleń w zakresie rzeczywistej woli osoby, od której pochodzi. Postępowaniu temu towarzyszy należyte i wyczerpujące poinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W przeciwnym razie mamy do czynienia z naruszeniem art. 7 i art. 9 K.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na istotę rozstrzygnięcia (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lipca 2006 r. sygn. akt II OSK 1004/05 - Lex nr 266429). Przy ustaleniu charakteru wniesionego przez stronę podania rzeczywiście tytuł pisma nie ma decydującego znaczenia. Istotna jest natomiast ocena intencji strony, dokonana w oparciu o całokształt podniesionych okoliczności. O tym, jaki charakter ma mieć ostatecznie pismo, decyduje zatem strona, ale w razie wątpliwości w tym zakresie obowiązkiem organu administracji publicznej jest przekazanie stronie informacji o jej sytuacji procesowej, przysługujących środkach obrony jej praw oraz uwarunkowaniach ich złożenia, aby strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa. Jednakże obowiązek ten dotyczy jedynie pism, które zredagowane zostały w sposób niezręczny, niezrozumiały i niepozwalający na ustalenie rzeczywistej woli strony. Obowiązek ten natomiast nie może być rozciągany na wszystkie pisma strony, a więc także i te, które w swej treści są jasne i zrozumiałe. Jeżeli z pisma wprost wynika wola strony, organ nie ma obowiązku żądać sprecyzowania pisma (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1661/10 - Lex nr 745118). Odnosząc się w następnej kolejności do stanowiska Kierownika Urzędu o braku podstaw do przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej Sąd uznał, że wobec niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy jest ono co najmniej przedwczesne. W motywach kontrolowanej decyzji organ orzekający stwierdził, że: "nie kwestionuje faktu pracy strony na okopach w C. Brak jest natomiast dowodów wskazujących, iż strona przebywała w C. przez okres co najmniej 6 miesięcy. W ocenie organu (...) należy wykluczyć, iż strona przebywała w C. w obozie pracy. Świadczyć może o tym m.in. oświadczenie siostry wnioskodawczyni H. S. Trudno bowiem uznać za wiarygodne, aby wnioskodawczyni mogła opuszczać obóz pracy i wrócić do rodzinnego domu, czy też spotykać się ze swoim przyszłym mężem w jednym z domów w miejscowości C." Przede wszystkim podnieść należy, że uwadze organu uszedł fakt, iż zarówno skarżąca jak i jej siostra nie mówiły o opuszczeniu obozu pracy, lecz o ucieczce skarżącej ze szpitala w W. Organ nie wyjaśnił jednak, kiedy skarżąca uciekła ze szpitala, w którym miała leczoną nogę i zjawiła się w domu. Nadto organ nie ustalił, czy po tym fakcie strona powróciła do pracy przy kopaniu okopów, czy też nie. Nie wyjaśnił także gdzie strona nocowała i zamieszkiwała w okresie wykonywania pracy. Akta sprawy nie potwierdzają przesłuchania samej skarżącej na okoliczność rzeczonej pracy (kiedy ją świadczyła, gdzie, w jakich warunkach mieszkała i pracowała), czy też jej małżonka F. Z. (o ile on jeszcze żyje). Wobec powyższego zasadny jest - w przekonaniu Sądu - wniosek, że stan faktyczny sprawy nie został dostatecznie wyjaśniony, zaś przy jego ocenie organ naruszył dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Wobec stwierdzonych powyżej uchybień, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd zobligowany był usunąć z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...]. O powyższym Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 i art. 134 p.p.s.a. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd rozstrzygnął w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c , § 19 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.). Prowadząc sprawę ponownie Kierownik Urzędu winien uwzględnić przedstawioną wyżej ocenę prawną, a następnie wydać rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom obowiązującego prawa. LS