II SA/Łd 1211/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2011 r. sprawy ze skargi I. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacenie z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz radcy prawnego M. G., prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego w T. przy [...] kwoty 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, która zawiera należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej I. M.. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił I.M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), represją jest deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zaznaczył jednocześnie, iż Trybunał Konstytucyjny w swym wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07, stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ww. ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kierownik podkreślił, iż z przywołanego orzeczenia Trybunału wywieść należy, że warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem z dotychczasowego środowiska. Nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia przy tym do przyznania świadczenia. Z materiałów sprawy wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której pisze Trybunał i nie wiązała się z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Organ dysponował protokołem z przesłuchania skarżącej jako strony postępowania administracyjnego. Wynika z niego, że I.M. w wieku 11 lat została odebrana rodzicom i skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym rodziny niemieckiej we wsi A. gm. D. Skarżąca zeznała m. in.: " Niemiec pracował w O. na kolei, miał żonę i ośmioro dzieci. One chodziły do szkoły, a ja ciężko pracowałam, prałam, sprzątałam, oprzątałam świnie i krowy i do drugiego Niemca chodziłam obrobić konie" (...). "Przez okres okupacji byłam dla niemieckiej rodziny nie jako dziewiąte dziecko, tylko praczka, niańka, pomywaczka, sprzątaczka, parobek na roli, tragarz noszący na plecach zboże do młyna" (...). "Przez cały okres wysiedlenia (4 lata) nie miałam żadnego kontaktu z rodziną". Po złożeniu przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., w którym Trybunał stwierdził, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusowa zmiana miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny podkreślił ponadto, iż "(...) ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych". Organ stwierdził zatem, że nie każda praca przymusowa w czasie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Tymczasem skarżąca została skierowana do pracy przymusowej w miejscowości A., oddalonej od miejsca stałego zamieszkania o około 4 km. Zatem praca wykonywana przez skarżącą nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, nie była bowiem połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi I.M. podniosła, że spełnia wszystkie przesłanki określone przez ustawę, by przyznać jej uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Nie zgodziła się ze stwierdzeniem organu, że nie była szczególnie dotkliwie poszkodowana. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w myśl którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Kwestią konstytucyjności przywołanego przepisu zajmował się Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07, orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Niewątpliwie zgodzić należy się z organem administracji, że treść przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego warunkuje konieczność wnikliwego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Tym niemniej analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje, aby postępowanie wyjaśniające w tym zakresie przeprowadzone zostało w sposób rzetelny. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji to w zasadzie wyłącznie przytoczenie fragmentów uzasadnienia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz lakoniczne stwierdzenie, że skoro skarżąca wykonywała pracę w A., odległym od miejsca jej stałego zamieszkiwania o około 4 km, to nie przybrała ona szczególnie dotkliwej formy, a zatem nie wystąpiły przesłanki z art. 2 ust. 1 pkt. 2 lit. a) ustawy. Tymczasem stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na jego podstawie ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, jak wynika z zasady swobodnej oceny dowodów sformułowanej w art. 80 k.p.a. Kierownik Urzędu stwierdził, że skarżąca pracowała w pobliżu miejsca dotychczasowego zamieszkania i nie można twierdzić, że miało miejsce wysiedlenie (rozumiane jako przymusowa zmiana miejsca pobytu) i wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Takie stwierdzenie organu nie znalazło żadnego odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co oznacza, iż organ naruszył art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu nie jest przede wszystkim jasne, z jakich to przyczyn organ wykluczył przesłankę deportacji (wysiedlenia), w sytuacji, gdy po pierwsze - strona oświadczyła, że została wywieziona na początku 1940 r. z miejscowości D. do miejscowości A., gdzie przebywała do końca wojny, a po drugie – również sam organ przyznał, że strona w okresie okupacji wywieziona został do miejscowości A., gdzie wykonywała pracę przymusową. Organ dodał wprawdzie, że było to w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, tym niemniej rzuca się w oczy wewnętrzna sprzeczność dokonanych przez organ ustaleń, znajdujących swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której organ kwestionuje fakt deportacji, przyznając jednocześnie, że strona wywieziona została do pracy przymusowej. Podkreślić przy tym trzeba, że z akt administracyjnych (m.in. z protokołu z przesłuchania strony – karta 23) wynika, że skarżąca, wówczas 14-letnia dziewczynka, zabrana została z domu rodzinnego sama, bez rodziców i rodzeństwa (jej starsza siostra wysiedlona została do pracy przymusowej dwa lata wcześniej), i przez cały okres pracy przymusowej nie miała żadnego kontaktu ze swoimi bliskimi. Zresztą w orzecznictwie sądowym przesądzone jest, że o deportacji można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Tym bardziej okoliczność braku jakiegokolwiek kontaktu z rodziną spowodować powinien wyjątkowo wnikliwe rozważenie przez organ ówczesnej sytuacji skarżącej. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważań takich zupełnie nie ma. W świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by wraz z wywiezieniem, wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia. Należy mieć dodatkowo na uwadze, że dla dzieci pojęcie odległości jest pojęciem bardzo względnym. Nie budzi przy tym wątpliwości, że dla dzieci każde rozstanie z rodzicami, czy też innymi osobami, z którymi są one silnie związane emocjonalnie, jest zdarzeniem wywołującym negatywne odczucia, a w przypadku, gdy towarzyszy temu przemoc, to z pewnością wywołuje traumatyczne przeżycia potęgujące poczucie strachu, samotności, bezradności i krzywdy. Wystarczy zatem, że skarżąca, obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości – ciężka praca w gospodarstwie), była poddana dodatkowemu stresowi, związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym miejscu pobytu (por. np. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lipca 2010r., sygn. akt II SA/Po 498/10; WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 sierpnia 2010r., sygn. akt II SA/Go 436/10). Uznać więc należało, że organ nie ustalił, czy w sprawie rzeczywiście miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i ww. wyroku stwierdzić należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Ponadto art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Nie można zatem wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo że znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W ocenie Sądu zatem postępowanie wyjaśniające we wskazanym zakresie przeprowadzone zostało z naruszeniem zasad określonych w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Niewątpliwie organ nie przeprowadził dogłębnej analizy okoliczności sprawy i nie dokonał szczegółowych ustaleń w tym zakresie, co doprowadziło do naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Rozpatrując ponownie sprawę organ zastosuje się do przedstawionych wyżej wywodów i weźmie pod uwagę wszystkie wskazane okoliczności, dokonując oceny spełnienia (bądź nie) ustawowych przesłanek przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c), art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O wynagrodzeniu dla radcy prawnego ustanowionego z urzędu orzeczono na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 15 pkt 1 w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), lf