II SA/Łd 1221/10

Dnia 27 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Protokolant asystent sędziego Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2011 roku sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza na rzecz skarżącej A. K. od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1991 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U.Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), odmówił przyznania A.K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o jakiej mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem’ z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.K. podniosła, że odmowa przyznania prawa do świadczenia pieniężnego nie została w żaden sposób uzasadniona. Organ administracji stwierdził, że praca przymusowa była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, gdy tymczasem miejscowości K. i T., gdzie mieszkała, a miejscowość W., gdzie wykonywała pracę dzieli odległość 40 km. Strona podkreśliła również, że została siłą oderwana od matki w wieku lat 13 i przez 2 lata nie miała ani z rodziną, ani z dotychczasowym środowiskiem kontaktu. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że represją w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. organ wskazał, że prawo do świadczeń przysługiwać powinno jedynie osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z uwagi na fakt, że strona pracowała w miejscowości W. koło A., a więc w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania przed wojną, zdaniem organu nie nastąpił fakt deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, co uzasadniałoby przyznanie świadczenia pieniężnego. Ustawa o świadczeniu pieniężnym nie precyzuje odległości, w jakiej miała być świadczona praca przymusowa, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A.K., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, podnosząc zarzut: - niewłaściwej i błędnej oceny stanu faktycznego i okoliczności powodujących odmowę przyznania prawa do świadczenia pieniężnego z powodu deportacji, wysiedlenia i pracy przymusowej na rzecz okupanta i w konsekwencji bezzasadne uznanie, nieznajdujące potwierdzenia w materiale dowodowym, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia; - naruszenie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez wadliwe przyjęcie, że skoro wnioskodawczyni w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania (bez sprecyzowania, co należy rozumieć pod pojęciem miejsca zamieszkania), to praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału, tj., że nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Punktem wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowi treść art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm. – dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym), w myśl którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zakres regulacji wynikający z powyższego przepisu stał się przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. K 49/07, stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. w sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia, często na granicy fizycznych możliwości, były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym i z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej wykonywanej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany majątku pozostawionego w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Treść przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego warunkuje konieczność wnikliwego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał formę szczególnie dotkliwą, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Tymczasem analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje, aby postępowanie wyjaśniające w tym zakresie przeprowadzone zostało w sposób rzetelny. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się w zasadzie wyłącznie do przytoczenia fragmentów uzasadnienia wspomnianego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz lakonicznego stwierdzenia, że praca skarżącej nie przybrała formy szczególnie dotkliwej. Na jeszcze większą krytykę zasługuje uzasadnienie poprzedzającej ją decyzji z dnia [...], które nie zawiera żadnego elementu pozwalającego na uznanie, że ma ono charakter zindywidualizowany i odnosi się do sytuacji skarżącej. Podkreślenia wymaga, że stosownie do art. 77 § 1 kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Dopiero na jego podstawie jest bowiem zdolny ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, co z kolei wynika z zasady swobodnej oceny dowodów, sformułowanej w art. 80 kpa. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, iż skarżąca pracowała w miejscowości W. koło A., a więc w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania przed wojną, co oznacza, że nie miała miejsce deportacja. Takie stwierdzenie organu nie znalazło żadnego odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co naraziło organ na zarzut naruszenia art. 107 § 3 kpa. W ocenie Sądu z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia w żaden sposób nie wynika, z jakich to przyczyn organ wykluczył przesłankę deportacji, w sytuacji, gdy z akt sprawy wynika, że skarżąca nie wykonywała pracy przymusowej w miejscu zamieszkania. Brak jest również uzasadnienia dla stanowiska przyjętego przez organ, że przymusowa praca skarżącej nie przybrała formy szczególnie dotkliwej. Mając na uwadze powyższe względy uznać należy, że organ nie ustalił, czy w sprawie rzeczywiście miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli czy ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała) i czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną były adekwatne do jej wieku. Często bowiem zdarzało się, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie zaistnienia powyższych okoliczności uprawnia do przyjęcia, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Warto również zwrócić uwagę, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie zawiera żadnych wskazań co do odległości, na jaką miało nastąpić wywiezienie, a Trybunał Konstytucyjny określił jedynie, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem szczególnego zainteresowania i ustaleń organu. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, że trzeba będzie uznać, iż strona była deportowana, mimo że znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Reasumując, w ocenie Sądu postępowanie wyjaśniające we wskazanym zakresie przeprowadzone zostało z naruszeniem zasad określonych w art. 7, art. 77 § 1 i 80 kpa. Nie ulega wątpliwości, że organ nie przeprowadził analizy okoliczności sprawy i nie dokonał szczegółowych ustaleń w tym zakresie, co doprowadziło do naruszenia art. 107 § 1 i 3 kpa. Rozpatrując ponownie sprawę organ zastosuje się do przedstawionych wyżej wywodów i weźmie pod uwagę wszystkie wskazane okoliczności, rozważając, czy zostały spełnione ustawowe przesłanki przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ustawy jak w pkt 2 sentencji. Z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji bezprzedmiotowe stało się orzekanie w trybie art. 152 ustawy w sprawie jej wykonania. AG