II SA/Łd 123/11

Dnia 29 marca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2011 roku sprawy ze skargi J. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]. Wnioskiem z dnia [...] r. J. C. wystąpił do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Do wniosku załączył opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, kserokopię dowodu osobistego oraz dokumenty potwierdzające deportację i represje. Skarżący podniósł, że w okresie od 1 stycznia 1943 r. do 30 grudnia 1944 r. był zmuszany do wykonywania pracy na rzecz III Rzeszy, w gospodarstwie rolnym położonym w miejscowości P. pow. W., należącym do obywatela niemieckiego. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 4 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K 49/07, odmówił J. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. W uzasadnieniu organ podniósł, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy świadczy o tym, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. W ocenie organu, praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której stanowi Trybunał w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., bowiem nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący podniósł, że jako dziecko został zabrany od mamy i zmuszony przez okupanta do wypasania bydła w gospodarstwie rolnym Niemca – A. C., znajdującym się daleko od miejsca zamieszkania – we wsi P. Zaznaczył, że ojciec został wcześniej wywieziony na roboty do Niemiec, a matka wykonywała pracę przymusową u Niemca mieszkającego w okolicach R.. Skarżący podniósł również, iż po próbie ucieczki został ewakuowany w głąb terytorium III Rzeszy, a gdy wrócił był zmuszany do kopania rowów przeciwczołgowych na trasie R. Wskazał, że roboty, które wykonywał były dla niego – jako małego chłopca – bardzo dotkliwe, a warunki w jakich spał i przebywał spowodowały stres i liczne choroby, takie jak zapalenie stawów. Skarżący podkreślił, iż niewątpliwie został wyrwany ze swojego środowiska i zmuszony do wykonywania pracy pod strachem i represją. Zaznaczył, że nie miał wtedy żadnego kontaktu z rodzicami, czuł się poniewierany i skrzywdzony. Dodał, że choroby, których nabawił się w czasie okupacji, wymagają ciągłego przyjmowania leków, a przyznane świadczenie wpłynęłoby na poprawę jego sytuacji materialnej. Decyzją z dnia [....] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 5 października 2010 r. Organ obszernie przytoczył uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. i wskazał, że badając uprawnienie do uzyskania świadczenia pieniężnego, ocenił charakter deportacji strony w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. W ocenie Kierownika, wykonywanie pracy przymusowej w miejscu zamieszkania strony nie miało charakteru szczególnie dotkliwego, a zmiana miejsca pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, czego efektem było zerwanie z nim więzi. Organ podkreślił, że jeżeli praca wykonywana była w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania w otoczeniu rodziny, to nie sposób uznać, że nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Ponadto, stronę nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych. Organ powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie. W skardze z dnia 27 grudnia 2010 r. J. C. podniósł, że nie zgadza się ze stwierdzeniem, iż nie był wyrwany ze środowiska rodzinnego, ponieważ pracował wśród Niemców i na ich terenie. Wyjaśnił, że nie miał kontaktu z rodzicami, bowiem matkę wywieziono na roboty, a ojca do Niemiec. Skarżący powtórzył argumenty prezentowane we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Wyjaśnił, że jako młody chłopiec doznał dotkliwych represji ze strony okupanta i stracił zdrowie, stając się niezdolnym do służby wojskowej. W odpowiedzi na skargę z dnia 31 stycznia 2011 r. organ administracji wniósł o jej oddalenie, powtarzając treść zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 24 marca 2011r. skarżący dodatkowo podkreślił, że organ nie wziął pod uwagę jego krzywdy i poniżenia, jakiego doznał wskutek wywiezienia w wieku 6 lat do pracy przymusowej wraz z rodzicami. Zaznaczył, że we wrześniu 1939r. jego rodzina została wywieziona z dotychczasowego miejsca zamieszkania – D. do oddalonego o ponad 30km. P., a on został zmuszony do pracy w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego. Był zabrany z rodzinnego środowiska i kazano mu wykonywać bardzo ciężką pracę polegającą m.in. na przeganianiu bydła w okolice oddalonego o ok. 300km. S.. Skarżący zaznaczył, iż pozostawał wtedy bez jakiejkolwiek opieki rodziców, gdyż ojciec został w 1943 roku wywieziony na roboty do Niemiec, a matka do robót przymusowych przy kopaniu okopów przed wojskami rosyjskimi. Skarżący ponownie poprosił o przyznanie mu świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast, w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, iż organ administracji publicznej naruszył przepisy postępowania administracyjnego, a powyższe uchybienia mogły mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie jest ocena decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmawiającej J. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Podstawę prawną powyższej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734) uznał, że cytowany wyżej art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe, celem ustalenia, czy skierowanie skarżącego do pracy w gospodarstwie rolnym w P. pow. W. spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. W decyzji z dnia [...]r. Kierownik Urzędu stwierdził jedynie, iż "strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", natomiast w decyzji z dnia [...]r. wskazał, iż "wykonywanie pracy przymusowej w miejscu zamieszkania strony (P.), nie miało charakteru szczególnie dotkliwego". Powyższe ustalenia nie są zatem tożsame i jednoznaczne. Nie wiadomo, czy organ kwestionuje podaną przez skarżącego okoliczność, iż do pracy przymusowej został wywieziony z R. do P., a jeżeli tak, to na jakiej podstawie oraz czy praca przymusowa wykonywana była przez stronę w miejscu zamieszkania czy też w jego pobliżu. Stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Organ winien zatem przede wszystkim ustalić, czy przed wywiezieniem do pracy przymusowej w gospodarstwie Niemca – A. C., miejscem zamieszkania skarżącego był R. czy też P. oraz czy skarżący miał możliwość kontaktowania się z rodziną i w jakich warunkach mieszkał i pracował. Stwierdzić należy również, że J. C. w toku postępowania obszernie opisywał swój pobyt i pracę w gospodarstwie rolnym w P., jednak do tych twierdzeń organ nie ustosunkował się w uzasadnieniu żadnej z decyzji, a zatem nie wiadomo, czy przyjmował stanowisko strony za wiarygodne czy też nie. Sama treść uzasadnień wskazuje, iż organ przyjął wieś P. raz jako miejsce zamieszkania skarżącego, a raz jako wieś w pobliżu miejsca zamieszkania, co jest oczywiście niespójne i uniemożliwia prawidłowe ustosunkowanie się do zajętego przez organ stanowiska. Uwzględniając powyższe oraz mając na uwadze treść uzasadnienia ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Ponadto stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się do zarzutów skarżącego podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy". Zgodnie z tą zasadą, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45). W rozpatrywanej sprawie organ w ogóle nie odniósł się do twierdzenia skarżącego, iż nie miał on żadnego kontaktu z rodzicami ponieważ ojciec został wywieziony do Niemiec, a matka wykonywała pracę przymusową w W. pow. A. Brak jest stosownego wyjaśnienia, do przyjętego w takich okolicznościach przez organ stanowiska, iż praca przymusowa skarżącego nie była połączona z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Nie uwzględniono również podnoszonej przez stronę okoliczności, że jako chłopiec pracował przy wypasaniu bydła i przepędzał zwierzęta przez kilka miesięcy w roku w głąb Niemiec. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji - poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tego wyroku - zawiera jedynie kilka lakonicznych zdań, odnoszących się do odmowy przyznania świadczenia stronie. Organ w sposób autorytatywny wskazał w nich, że praca przymusowa wykonywana przez skarżącego nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Brak jest natomiast dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie, co narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 kpa. Organ w uzasadnieniu decyzji podał wyłącznie miejscowość, w której przebywał i pracował skarżący (P.), nie wskazując jednoznacznie miejsca jego zamieszkania przed wysiedleniem, nie odnosząc się do warunków w których żył, ile miał wówczas lat i z kim przebywał. Powyższe ma o tyle istotne znaczenie, iż ze wskazanych przez skarżącego okoliczności wynika, że przed wywiezieniem mieszkał z rodzicami w R., oddalonym kilkanaście kilometrów od P. Organ nie odniósł się jednak do tych okoliczności w kontekście uznania wywiezienia skarżącego na roboty jako deportacji w rozumieniu ustawy. Mając na uwadze wskazane wyżej naruszenia zasad postępowania, organ administracji publicznej, rozpoznając ponownie sprawę, przed wydaniem decyzji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie jakie było miejsce zamieszkania skarżącego przed wywiezieniem na roboty przymusowe oraz czy ewentualne wywiezienie do wsi Pścinno wiązało się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto organ winien odnieść się do okoliczności podniesionych przez skarżącego w złożonym przez niego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekł w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji, ponieważ nie posiada ona przymiotu wykonalności – art. 152 powołanej wyżej ustawy. D.T.