II SA/Łd 1267/11

Dnia 27 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2012 roku sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., powoływana dalej jako ustawa) odmówił S. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, że zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem strona nie przedstawiła dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. S. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, wyjaśniając, że ze względu na utworzony poligon wojskowy została wraz z rodziną wysiedlona z miejscowości B. i deportowana do miejscowości K. do pracy przymusowej w gospodarstwie należącym do osoby narodowości niemieckiej, oddalonym o 100 km od rodzinnego domu strony, gdzie przebywała od 27 października 1941r. do 2 marca 1945r.. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, utrzymał w mocy wskazaną na wstępie decyzję własną z dnia [...]. Organ wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę, wezwano stronę do przedłożenia dowodów potwierdzających okoliczność deportacji do pracy przymusowej, zwrócono się także o dodatkowe dowody do Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S., a następnie postanowieniem z dnia [...] dopuszczono dowód z przesłuchania strony. Zdaniem organu strona wraz z rodzicami i pozostałymi mieszkańcami miejscowości B., została przesiedlona na skutek włączenia terenów tej wsi pod budowę niemieckiego poligonu wojskowego. Okoliczność ta została potwierdzona w zaświadczeniach Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S., które w piśmie z dnia 16 czerwca 2011r. poinformowało także, iż w posiadanych zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, na podstawie których można byłoby potwierdzić deportację do pracy przymusowej rodziny J. i A. K. Nadto z ankiety dowodowej kierowanej zaraz po wojnie do Biura Dowodów Osobistych, w celu uzyskania pierwszego polskiego dokumentu tożsamości wynika, iż strona podczas okupacji niemieckiej mieszkała w miejscowości K. Dalej organ wyjaśnił, iż skarżąca w piśmie z dnia 20 czerwca 2011r. wskazała, iż nie posiada żadnych dowodów potwierdzających okoliczność deportacji do pracy przymusowej, zaś podczas przesłuchania przeprowadzonego w dniu 12 lipca 2011r. w Urzędzie Miasta Z., ustalono, iż strona wraz z rodzicami podczas okupacji niemieckiej przebywała w K. na skutek przesiedlenia związanego z włączeniem pod poligon terenów miejscowości B., w gminie Z. Skarżąca wskazała, iż podczas selekcji przeprowadzonej przez okupanta, część osób trafiła do Niemiec, a część była przesiedlona do różnych miejscowości w Polsce. W K. przebywało również kilka innych rodzin przesiedlonych z B. Rodzice strony pracowali u gospodarza niemieckiego – S., reszta wioski była polska. Skarżąca chodziła do pracy z rodzicami, jednakże na okoliczność świadczenia praca u gospodarza niemieckiego nie ma żadnych dowodów. Wobec powyższego organ, nie kwestionując okoliczności zmiany miejsca zamieszkania rodziny strony podczas okupacji niemieckiej, wskazał, że przesiedlenie mieszkańców B., nie miało związku z deportacją w celu wykonywania pracy przymusowej, zaś w niniejszej sprawie prócz twierdzeń strony, brak jakichkolwiek dowodów świadczących o deportacji do pracy przymusowej. Zdaniem organu rodzina strony niewątpliwie doznała represji, jednakże nie mieszczą się one w kategorii przewidzianej dyspozycją art. 2 ust. 2 omawianej ustawy. S. K. zaskarżyła powyższą decyzję do sądu administracyjnego, wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną interpretację art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy oraz naruszenie przepisów prawa procesowego poprzez naruszenie art. 80, w związku z art. 77 § 1 K.p.a., poprzez uznanie, iż skarżąca nie wykazała faktu deportacji do pracy przymusowej na terenie objętym zakresem ustawy. Skarżąca wskazała, iż do przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: - ustalenia, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny, w latach 1939 -1945; - ustalenia, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Skarżąca podkreśliła, iż wbrew temu co twierdzi organ, spełnia obie powyższe przesłanki, co potwierdzają zebrane dokumenty. Wyjaśniła, że to organ jest dysponentem postępowania administracyjnego w sprawie i jego rolą jest weryfikacja stanowiska strony w oparciu o przeprowadzone przez organ dowody. Skarżąca przypomniała, iż wraz z rodzicami została wywieziony do pracy przymusowej do miejscowości K. w gminie Ł., podczas gdy tereny miejscowości B. i B. – K., gdzie skarżąca mieszkała do momentu wysiedlenia, zostały włączone pod budowę niemieckiego poligonu. Na potwierdzenie powyższych faktów skarżąca wyjaśniła, iż przedłożyła zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. potwierdzające okoliczność przymusowego wysiedlenia wszystkich mieszkańców wsi B. i B. – K., gdzie utworzono poligon wojskowy. Ponadto skarżąca wskazała, iż dostarczyła ankietę dowodową z Biura Dowodów Osobistych potwierdzając tym, iż w czasie okupacji niemieckiej mieszkała w miejscowości K. Wysiedlenie to w ocenie skarżącego miało charakter przymusowy i wiązało się nie tylko z budową poligonu, lecz przede wszystkim z werbowaniem ludzi do prac przymusowych. Wysiedlenia dokonali uzbrojeni żołnierze w trybie natychmiastowego przymusu, nie dając nawet możliwości zabrania podstawowych rzeczy osobistych nie mówiąc o jakimkolwiek dobytku materialnym. Rodzina skarżącej dostała przydział do pracy u gospodarza niemieckiego – S. Skarżąca podkreśliła, nie było możliwości odmowy i swobodnego przemieszczenia się w inne miejsce niezajęte pod teren poligonu. Będąc na wysiedleniu rodzina skarżącej niejednokrotnie zmagała się z głodem i wrogim nastawieniem lokalnej społeczności, która traktowała ich jak intruzów. Na pogorszone warunki codziennego bytu przekładał się ciągły strach przed organizowanymi przez okupanta niemieckiego w tamtym okresie "wywózkami", z których nikt nie powracał żywy. W okresie deportacji rodzina skarżącej nie miała możliwości gromadzenia żadnego majątku, ich funkcjonowanie nastawione było na przeżycie i przetrwanie tego ciężkiego dla nich okresu. Rodzice zmuszani do pracy musieli na całe dnie zostawiać małe dzieci, a skarżąca również musiała pomagać w pracach gospodarskich, nie było mowy o zapewnieniu możliwości dostępu do szkoły. Po powrocie z deportacji, nie było w zasadzie do czego wracać bo całe gospodarstwo zostało spalone i rozgrabione – doszczętnie zniszczone. Skarżąca nadto wyjaśniła, że wraz z rodzicami musieli od nowa wszystko odbudowywać. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatant ów i osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm., powoływana w tekście jako ustawa) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej i czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 8 i 9 K.p.a.). W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych zasad. W uzasadnieniu decyzji z dnia 20 września 2011r. Kierownik ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, iż złożona dokumentacja jest niewystarczająca, a skarżąca nie przedstawiła dowodów na poparcie swoich twierdzeń. Jednakże organ z urzędu nie podjął żadnej czynności, która prowadziłaby do zgromadzenia dodatkowego materiału dowodowego, nie jest bowiem taką czynnością wezwanie strony do wskazania świadków mogących potwierdzić fakt deportacji. Takie dodatkowe postępowanie dowodowe poprowadził Kierownik Urzędu dopiero po złożeniu przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jednakże po przesłuchaniu strony organ nie dał wiary oświadczeniom skarżącej, gdyż w jego ocenie nie wykazała, iż jej rodzina została skierowana do pracy przymusowej. Pamiętać jednak należy, iż dowód z przesłuchania strony jest jednym ze środków dowodowych przewidzianych w postępowaniu administracyjnym, a jego moc mogą podważyć wyłącznie inne dowody. Skoro organ zdecydował się na przesłuchanie strony oraz załączenie do akt protokołu przesłuchania brata skarżącej W. K., to nie może odmówić tym oświadczeniom mocy dowodowej tylko dlatego, że pokrywają się one z dotychczasowymi oświadczeniami skarżącej tym bardziej, że zgromadzone w sprawie dokumenty urzędowe z całą pewnością nie podważają jej oświadczeń. W większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień. Okoliczności te co prawda nie powinny mieć wpływu na ocenę materiału sprawy, ale z całą pewnością powinny determinować organ od podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Należy też podkreślić, iż organ nie wykorzystał należycie możliwości, jakie stwarza przesłuchanie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia. Protokół jest bardzo lakoniczny, w zasadzie nie zawiera żadnych informacji ponad te, które skarżąca wskazywała w swoich pismach. Nadto organ prowadzący postępowanie miał wiedzę, że skarżąca została przymusowo wysiedlona z rodzinnej miejscowości nie tylko z rodzicami, ale i z rodzeństwem. Potwierdza to załączona do akt administracyjnych kserokopia protokołu przesłuchania brata skarżącej W. K. Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala zatem ustalić, na jakiej podstawie organ odmówił wiarygodności przesłuchaniu strony oraz jej brata. Do wskazania owej przyczyny odmowy wiarygodności organ był obowiązany, stosownie do dyspozycji art. 107 § 3 K.p.a., który stanowi, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "wysiedlenie ze względu na utworzenie poligonu" pojęcie "wysiedlenie do pracy przymusowej" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Jednakże zdaniem Sądu taka konkluzja organu nie jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżąca nie podlegała represji, o jakiem mówi ustawa. Przypomnieć należy, iż jak już zostało to zaznaczone na wstępie na gruncie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy (w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r.) każda deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czasu jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego. Tym samym niekwestionowany fakt, iż skarżąca została deportowana (wywieziona) z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego, nie przekreśla w ocenie Sądu tego, iż skutkiem tej deportacji było skierowanie do pracy przymusowej. Konieczne jest zatem niebudzące wątpliwości ustalenie, czy w miejscu, do którego została skarżąca deportowana z rodzinnej miejscowości, zmuszona była ona i jej rodzina do wykonywania pracy przymusowej na rzecz niemieckiego okupanta. Jedynymi dowodami, które świadczą o powyższej okoliczności jest dowód z przesłuchania skarżącej oraz jej brata W. K. Jednakże na tych dowodach organ nie oparł swego rozstrzygnięcia, a zatem jak się wydaje, dowodom tym odmówił wiarygodności. Przy czym – jak już wcześniej wskazano – o przyczynach owej odmowy wiarygodności organ nie wypowiedział się. Następstwem tak poprowadzonego postępowania musi być konstatacja, iż organ administracji w zasadzie nie rozstrzygnął najistotniejszej kwestii w niniejszym postępowaniu, czy w sprawie niniejszej miała miejsce represja, o jakiej mowa w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a) cytowanej ustawy. Ponownie badając wniosek skarżącej i dokonując wykładni pojęcia "deportacja" organ winien mieć na względzie, iż deportacja musiała się łączyć z przymusowym wywiezieniem i skierowaniem do pracy przymusowej. Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Co oznacza, iż w czasie okupacji nie było możliwe odwiedzenie rodzinnego domu, a po wojnie w przeważającej ilości przypadków osoby takie nie miały do czego wracać, zniszczone były całe gospodarstwa, a osoby te nieodwracalnie traciły dorobek życia. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Na marginesie dodać należy, iż wyrokiem z dnia 14 grudnia 2011r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1052/11 uwzględnił skargę brata skarżącej W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. j.m.