II SA/Łd 1289/10

Dnia 31 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2011 roku sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. W. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych [...]r. wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 ( Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) po rozpatrzeniu wniosku J. W. odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika wykonywanie przez stronę w okresie okupacji pracy przymusowej w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/077, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. J. W.wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy, stwierdzając iż ustalenia odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego są nieprawdziwe i nie zgadza się z nimi. Wskazał, że jego rodzice byli deportowani do robót przymusowych do miejscowości odległej o 30 km. od miejsca zamieszkania. W gospodarstwie rolnym prowadzonym przez Niemca pracowali po 12 godzin dziennie i musieli cały czas przebywać we wsi do, której deportowano całą rodzinę. Po powrocie do rodzinnej miejscowości zastali zdewastowane gospodarstwo. Wszystkie budynki zostały rozebrane. Rodzina skarżącego zmuszona była, do czasu odbudowania budynków, mieszkać u sąsiadów. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ administracji powołał się na art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz,U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) w myśl, którego represją jest deportacja ( wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów " geograficznych" ( tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane ( wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas drugiej wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem ( przymusową zmianą miejsca pobytu) i " wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał podkreślił ponadto, ,, (...) ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu ( np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia ( często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do " zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem ( wrogość, nieznajomość języka) ogólnie trudniejsze warunki egzystencji ( np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze ( dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że na " roboty" wywożeni byli przede wszystkim ( zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, ze podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją ( wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu ( por. wspomniana uchwała NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sadów administracyjnych)". Organ administracji powołując się na zgromadzony w sprawie materiał dowodowy przyjął, iż strona pracowała w miejscowości H., a więc w niewielkiej odległości od swojego zamieszkania (A). Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku. Ponadto strona nie przedłożyła też dowodów na fakt pracy przy kopaniu okopów. Przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie ( deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. W wyroku Trybunału zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. W uzasadnieniu wyroku odniesiono się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania. Wprawdzie ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. W. zarzucił decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich., a ponadto przepisów postępowania – art. 7 i 107 § 3 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, załatwienie sprawy bez uwzględnienia słusznego interesu skarżącego i nie ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów skarżącego oraz nie podanie przyczyn, z powodu których argumentom skarżącego odmówiono wiarygodności. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż przesiedlenie nastąpiło poza dotychczasowe miejsce zamieszkania całej jego rodziny. Nie zasługuje na uwzględnienie pogląd organu, iż przesiedlenie nastąpiło do miejscowości położonej w niewielkiej odległości od rodzinnej okolicy skarżącego i jego znajomych. Co prawda odległość miejscowości do jakiej został przesiedlony skarżący wynosiła nieco ponad 30 km od jego rodzinnego domu, to jednak okolica do której został przesiedlony wraz z rodziną była dla niego całkowicie obca. Nie istniała możliwość kontaktu z osobami bliskimi pozostałymi w jego rodzinnych stronach poza drogą listowną. W tym okresie skarżący był małoletni. Jego rodzice pracowali po 12 godzin dziennie, nie mając żadnych wolnych dni. Opuszczenie miejscowości H. groziło dotkliwymi represjami. Skarżący i jego najbliżsi musieli samodzielnie zorganizować na nowo podstawy życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym im środowisku. Skarżący i jego rodzina nie wykonywali zatem pracy w " zwykłych" warunkach, lecz mieli znacznie trudniejsze warunki zamieszkiwania i egzystencji. Organ administracji w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, wywodząc jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. W myśl zaś § 2 art. 1 tej ustawy kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl zaś art. 145 § 1 wymienionej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie : 1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach, 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako " ustawa") Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja ( wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. ( sygn. akt K 49/07, publ. Dz.U. Nr 220, poz. 1734). Zgodnie z tezą tego wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu ( np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia ( często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi z rozłąką i najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem ( wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji ( np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze ( dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że na " roboty" wywożeni byli przede wszystkim ( zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W ocenie Sądu organ administracji rozpoznając sprawę naruszył przepisy artykułów 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli ( art.7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy ( art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona ( zasad swobodnej oceny dowodów – art. 80 k.p.a.). W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy jest stwierdzenie faktu deportacji ( wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie wyjaśnił tej kwestii. Nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Przy uwzględnieniu przepisów i powołanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W tym czasie dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy istotne jest ustalenie w jakich warunkach osoba taka musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Organ zobowiązany był ustalić powyższe okoliczności, by prawidłowo ocenić sytuację w jakiej znalazł się skarżący po przymusowej zmianie miejsca pobytu. Należy zwrócić uwagę na to , że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji ( wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której osoba była deportowana mimo, że znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Sąd rozpoznając skargę stwierdził również naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tego wyroku, zawiera tylko dwa zdania odnoszące się do odmowy przyznania świadczenia. Organ wskazał, że ze względu na niewielką odległość miejsca wykonywania pracy od miejsca zamieszkania nie można uznać, iż deportacja rzeczywiście nastąpiła . Ponadto praca nie przyjęła szczególnie dotkliwej formy. Organ nie poczynił jednak jakichkolwiek ustaleń dotyczących faktycznej sytuacji w jakiej znalazł się skarżący w okresie lat 1940 - 1945 . Do akt sprawy dołączono protokół z przesłuchania w charakterze strony brata skarżącego – C.W., a nie skarżącego J. W. Organ zaakcentował niezłożenie przez stronę dowodów potwierdzających pracę przy kopaniu okopów. Zarzut powyższy w przypadku skarżącego, który urodził się w trakcie II wojny światowej a w chwili jej zakończenia miał 5 lat, wydaje się niezasadny. Organ uzasadniając przyjęte stanowisko powinien zwrócić uwagę na wiek skarżącego i ewentualnie wyjaśnić, czy kilkuletnie dziecko mogło być zatrudniane przy kopaniu okopów. Jak już wskazano wcześniej wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Warunek deportacji może być bowiem w takim przypadku spełniony w przypadku zaistnienia okoliczności, które powołał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., a których organ w ogóle nie rozważył. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Natomiast niewyjaśnienie okoliczności dotyczących sytuacji życiowej skarżącego w okresie lat 1940 - 1945 i oparcie się na materiale dowodowym dotyczącym innej osoby niż strona postępowania narusza przepisy artykułów 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Organ administracji publicznej rozpoznając sprawę ponownie uwzględni wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Dołączy ponadto do akt sprawy protokół z przesłuchania skarżącego w charakterze strony. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą uznając to za niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Z uwagi natomiast na charakter zaskarżonej decyzji ( niepodlegającej wykonaniu i nie nadającej się do wykonania) za bezprzedmiotowe Sąd uznał rozstrzyganie w sprawie jej wykonania do dnia uprawomocnienia się wyroku w trybie art. 152 powołanej wyżej ustawy. T.P.