II SA/Łd 1297/11

Dnia 3 lutego 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.) Protokolant p.o. asystenta sędziego Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi M. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Nr [...] z dnia [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku M. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, organ I instancji decyzją z dnia [...] roku odmówił przyznania M. P. prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji wskazując, iż materiał dowodowy nie jest wystarczający, gdyż strona nie przedstawiła w terminie wymaganych dokumentów potwierdzających rodzaj i okres represji. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. P. wskazała, iż nie została przez organ wezwana do uzupełnienia pierwotnie złożonych przez siebie dokumentów, zatem twierdzenie organu w tym zakresie jest niezgodne z prawdą. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Jak wskazał organ, treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Z treści zacytowanego art. 2 ust. 2 w/w ustawy wynika, iż konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy dana osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nadto, niezbędnym jest stwierdzenie, iż praca przez tę osobę była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika iż strona została wywieziona z rodzinnej miejscowości S. (gm. B.) do P. (gm. W.), skąd po krótkim pobycie rodzina trafiła do miejscowości M. (gm. B.). Zmiana miejsca zamieszkania rodziny spowodowana była budową poligonu, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Potwierdza to m.in. zaświadczenie z Archiwum Państwowego. Strona oświadczyła, iż jej ojciec pracował przy budowie poligonu, a matka przy sprzątaniu u Niemców. W tym miejscu organ wyjaśnił, iż nie kwestionuje ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny na wysiedleniu. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Regulacją ustawy o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Organ przyjął zatem, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami w/w ustawy. Organ nie kwestionuje wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji. W ocenie organu brak jest natomiast podstaw do twierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu z rodzicami podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 w/w ustawy. W skardze na powyższą decyzję M. P. wskazała, iż w roku 1940 cała rodzina została wysiedlona z rodzinnej miejscowości – M. Rodzice skarżącej, aż do końca wojny pracowali przymusowo, ojciec przy budowie poligonu, a matka u Niemców. Skarżąca wraz z bratem pomagali matce przy różnych pracach. Po powrocie do rodzinnej miejscowości po zakończeniu wojny dom rodzinny skarżącej był doszczętnie zniszczony. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011 roku – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego). W świetle powyższego trudno oprzeć się wrażeniu, iż w niniejszej sprawie organy przeprowadziły postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych norm podstawowych. Lektura lakonicznego uzasadnienia decyzji I instancji wskazuje, iż odmowa przyznania świadczenia pieniężnego uzasadniona została brakiem złożenia w określonym terminie wymaganej dokumentacji. Organ I instancji nie podjął żadnych kroków celem przeanalizowania dokumentów sprawy, które skarżąca złożyła. Owszem pierwotny wniosek z marca 2011 roku nie był wystarczający. Tym niemniej jeżeli organ, po zapoznaniu się ze złożonymi przez stronę dokumentami stwierdził, iż są one niewystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, winien skierować do strony stosowne wezwanie w tym przedmiocie. W takiej sytuacji wydanie decyzji odmawiającej przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, w opisanej sytuacji, było przynajmniej przedwczesne. Niewątpliwie organ ponownie rozpoznając sprawę podjął się lektury dokumentów sprawy, jednakże uznając, iż strona nie wykazała zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 2 pkt 2 lit. "a" omawianej ustawy, wezwał jedynie stronę do uzupełnienia dokumentów, natomiast z urzędu nie poczynił jakichkolwiek ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) rodziny skarżącej. Przywołana już zasada prawdy obiektywnej obligowała organ do podjęcia we własnym zakresie niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Nie czyniąc zadość temu unormowaniu organ przyjął bierną postawę, oczekując, iż to wnioskodawczyni złoży wszystkie dowody na poparcie swych twierdzeń. Takie działanie ze strony organu nie znajduje usprawiedliwienia w obowiązujących przepisach prawa. Konsekwencją tak poprowadzonego postępowania musi być ustalenie, iż organ faktycznie nie rozstrzygnął czy w sprawie niniejszej miała miejsce deportacja, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cytowanej ustawy. Dokonując wykładni pojęcia "deportacja" należy mieć na względzie, iż musiała się ona łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). I co ważne okolicznością wymagającą ustalenia ponad wszelką wątpliwość jest wyjaśnienie jaki charakter przybrała praca wykonywana na deportacji. Jak również czy za pracę tę strona otrzymywała wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent, czy została podjęta z własnej woli, czy stronie nie pozostawiono wyboru co do rodzaju wykonywanych zajęć. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, o deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009 roku, sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009 roku, sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009 roku, sygn. akt II SA/Op 572/08). Jak wynika z akt niniejszej sprawy, rodzina skarżącej została wysiedlona z miejscowości S. do M. Skarżąca w toku swoich wyjaśnień wskazywała na to, iż wykonywała czynności pomocnicze wobec matki, która pracowała u Niemca. Nawet gdyby przyjąć, że skarżąca ze względu na wiek nie mogła pracować przymusowo, to nie budzi wątpliwości, iż w takiej sytuacji należało zbadać, czy jej rodzice wykonywali pracę przymusową i na czyją rzecz. Obowiązkiem organu było zatem ustalenie, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącej łączyła się z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska i czy jej skutkiem było wywiezieniem do pracy przymusowej. Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Jak oświadcza strona dom rodziców, podobnie jak pozostałych mieszkańców, został zniszczony i powrót do rodzinnego domu faktycznie nie był możliwy. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Na marginesie podkreślić należy, że wszelkie okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce niemalże 70 lat temu, do tego strona postępowania to osoba starsza. Okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. k.o.