II SA/Łd 1395/10

Dnia 15 lutego 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lutego 2011 roku sprawy ze skargi A. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3, art. 151 § 1 i 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98 z 2000r.,poz. 1071 z późn. zm.) – dalej zwanej K.p.a, po rozpoznaniu wniosku A. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej z dnia [...] roku Nr [....] utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...] o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, organ decyzją z dnia [...] Nr [...], na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2, art. 3 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przyznał A. N. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w obozie pracy w okresie od lutego do kwietnia 1945 roku. Decyzja ta została utrzymana w mocy ostateczną decyzją z dnia [...] roku Nr [...].. Natomiast pismem z dnia 7 stycznia 2010 roku A. N. wystąpił o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku w sprawie K 49/07. Postanowieniem z dnia [..] roku organ wznowił postępowanie i następnie decyzją z dnia [...] roku odmówił uchylenia decyzji ostatecznej z dnia [...] roku. W motywach decyzji organ wyjaśnił, że represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 (art. 2 pkt 2 lit. "a" w/w ustawy). Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku Trybunał Konstytucyjny (sygn. akt: K 49/07, publ.: Dz. U. Nr 220, poz. 1734) stwierdził, że art. 2 pkt 2 w/w ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Na podstawie tego wyroku organ uznał, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W tym zakresie organ wskazał na pogląd Trybunału Konstytucyjnego, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy oraz w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tej podstawie organ uznał, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jak napisał organ, wynika iż strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania w miejscowości N. koło R. Praca strony nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi powoływany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Nastąpiło ono dopiero na początku 1945 r., kiedy strona została skierowana do obozu pracy przymusowej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. N. wskazał, że jego rodzina wobec odmowy podpisania "Volkslisty" podlegała silnym represjom ze strony okupanta. Skarżący wskazał, że w momencie wybuchu II wojny światowej mieszkał i uczył się w P. W marcu 1942 roku skierowano go pod rygorem wywiezienia do obozu zagłady do pracy w gospodarstwie rolnym pod niemieckim zarządem zlokalizowanym w tej samej miejscowości. Wskazał: "w gospodarstwie niemieckim wykonywałem różne roboty. U Niemca spałem w ciasnym ślepym pomieszczeniu na zawszonym sienniku." Następnie w styczniu 1943 roku został wywieziony do miejscowości P. do pracy w niemieckiej piekarni, gdzie nauczył się jak wyrabiać ciasto i wypiekać chleb. Spał w szopie murowanej, codziennie musiał wstać o godzinie drugiej w nocy by wyrobić się na czas. Co tydzień niemiecki oficer kontrolował pracę skarżącego. Dalej skarżący podniósł, że styczniu 1944 roku przewieziono go do P. z obowiązkiem stawienia się do pracy do władz hitlerowskich Kopalni Węgla Kamiennego "R." w N., powiat R. Podczas pracy w kopalni mieszkał w baraku w obozie, lecz mógł również przebywać w mieszkaniu rodziców. Skarżący zapamiętał, że w kopalni pracował do 24 stycznia 1945 roku, kiedy to został deportowany w głąb III Rzeszy do obozu pracy w N. Do domu wrócił dopiero w maju 1945 roku. Pismem z dnia 20 lipca 2010 roku organ wezwał skarżącego do wyjaśnienia sprzeczności wynikłych z porównania treści pism skarżącego z dnia 8 marca 2010 roku (gdzie skarżący podniósł, że w okresie luty-grudzień 1942 roku pracował w P., a od stycznia 1943 roku jako robotnik piekarski pracował w P., zaś od stycznia 1944 roku pracował w kopalni w N.) oraz pozostałych materiałów zgromadzonych w sprawie ( zaświadczenie Publicznej Szkoły Podstawowej w P., iż A. N. uczęszczał do tej szkoły w okresie od 3 września 1937 roku do 13 lipca 1943 roku; następnie skarżący pracował w gospodarstwie niemieckim w P., a od stycznia 1944 roku w kopalni w N.). W odpowiedzi na powyższe skarżący wyjaśnił, iż w roku szkolnym 1941/1942, gdy był w klasie szóstej, został skierowany do pracy w gospodarstwie w P. Nocował w gospodarstwie, chociaż mieszkał blisko domu rodziców, po lekcjach wracał do gospodarstwa. Jako robotnik-parobek pracował od lutego do grudnia 1942 roku. Dalej skarżący wskazał, iż w styczniu 1943 roku przeniesiono go do P. do pracy w piekarni, do szkoły niemieckiej już nie uczęszczał. Od stycznia 1944 roku pracował w kopalni w N. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wspomnianą na wstępie, decyzją z dnia [....] roku, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż skarżący pracował w P., a więc w miejscu swojego zamieszkania przed wojną oraz w jego pobliżu, w N. i w rezultacie uznał, że w stanie faktycznym sprawy nie nastąpił fakt deportacji, o którym stanowi ustawa z dnia 31 maja 1996 roku. Zdaniem organu praca wykonywana w niewielkim oddaleniu od miejsca zamieszkania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 1996 r. W skardze na powyższą decyzję A. N. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia pieniężnego za okres pracy w Kopalni węgla Kamiennego w N. od 24 stycznia 1944 r. do 24 stycznia 1945 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny badając legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej, stwierdził, iż doszło do jego naruszenia. Co, zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. zobowiązywało Sąd do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji, na co pozwalała regulacja art. 135 p.p.s.a. Nie miał zaś podstaw do merytorycznego rozpoznania sprawy i przyznania skarżącemu świadczenia, zgodnie z jego wnioskiem. Nie będąc więc związanym zarzutami i wnioskami skargi, mógł rozstrzygać w granicach sprawy, kontrolując całe postępowanie przed organami administracji. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po prawidłowym rozstrzygnięciu w zakresie wznowienia postępowania, w oparciu o przepis art. 145a w zw. z art. 149 § 1 k.p.a., zobowiązany był do przeprowadzenia postępowania co do istoty rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 149 § 2 k.p.a. i orzec w myśl art. 151 § 1 k.p.a., zachowując przy tym podstawowe zasady postępowania określone w przepisach art. 7, art. 75 § 1 i 2 oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i właściwie stosując prawo materialne. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 75 § 1 i 2 , 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Jako dowód w sprawie należy zaś dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków oraz wyjaśnienia strony, bądź złożone przez nią oświadczenie (art. 75 Kodeksu postępowania administracyjnego). Tak więc organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Nie ustalił okresu pracy skarżącego w gospodarstwie rolnym w P., w charakterze parobka (czy od lutego, marca, czy też od sierpnia 1942 r. i czy do stycznia 1943 r.) i miejsca stałego pobytu w tym czasie (czy w domu rodzinnym, czy u gospodarza). A jeżeli praca ta, oprócz swojego przymusowego charakteru, była wykonywana w zniewoleniu, z zakazem kontaktowania się z bliskimi, to czy nie należałoby jej ocenić, jako szczególnie uciążliwej represji, zwłaszcza dla 13 letniego dziecka, jakim był wówczas skarżący. W kolejnym okresie od stycznia 1943 r. do stycznia 1944 r. A. N. wskazywał, że został wywieziony do P., pow. W., gdzie pracował przymusowo jako robotnik piekarski i przebywał tam stale sypiając w murowanej szopie i codziennie wstając o drugiej w nocy, by wyrobić na czas ciasto na chleb i rozpalić piec do jego pieczenia. Organ nie ustalił w jakiej odległości był P. od miejsca zamieszkania, rodziny, krewnych. Nie ocenił też, przy uwzględnieniu przesłanki ustawowej "deportacji", czy kolejne przewiezienie skarżącego z P. do pracy w Kopalni Węgla Kamiennego "R." w N., pow. R. wypełniało jej rozumienie przewidziane w art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego, wykonywanej w we wskazanych wyżej okresach, przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Zwłaszcza, że przepisy te stwarzają możliwości skorzystania z innych jeszcze środków dowodowych, niż wykorzystane przez organ przy usuwaniu sprzeczności występujących w zgromadzonym materiale. Na marginesie Sąd chciałby zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. m.ch.