II SA/Łd 144/16

Dnia 20 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Protokolant st. specjalista Lidia Porczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2016 roku sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego - oddala skargę. a.tp. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania K. M., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: k.p.a.), art. 2 pkt 3 i pkt 7a, pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 23 ust. 1 i ust. 7 ustaw z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj.Dz.U. z 2016 r., poz. 169 ze zm. – w dalszej części przywoływana jako: ustawa), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres wraz z ustawowymi odsetkami. Jak wynika z akt sprawy, w dniu 26 sierpnia 2014 r. K. M. wystąpił o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] organ I instancji przyznał stronie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 430zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. uznając, iż wypełnione zostały kryteria ustawowe. W dniu 22 października 2015 r. do organu wpłynął odpis skrócony aktu zgonu, z którego wynika, iż dłużnik alimentacyjny J. M. zmarł w dniu 5 listopada 2014 r. Wobec powyższego organ I instancji, mając na uwadze brzmienie art. 23 ust. 2 i ust. 4 ustawy oraz okoliczność, iż w całości upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a decyzja z dnia [...] wygasła, orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2014 r. do dnia 30 września 2015 r., gdyż zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia, bowiem wraz ze zgonem dłużnika alimentacyjnego jego zobowiązanie do alimentów wygasa. I jednocześnie orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres. W odwołaniu od powyższej decyzji K. M. podkreślił, iż nie utrzymywał z ojcem kontaktu, nie znał ojca i nie wiedział o jego śmierci. Wyjaśnił, iż dopiero w dniu 26 października 2015 r. kiedy matka odebrała z urzędu stanu cywilnego akt zgonu dowiedział się o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Wcześniej matka miała informację od pracownika Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., iż podejrzewa ona, że dłużnik alimentacyjny nie żyje. Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, podzielając stanowisko w niej wywiedzione. Organ odwoławczy przytoczył przepisy prawa materialnego stanowiące podstawę utrzymanego w mocy rozstrzygnięcia. Podkreślił, iż stosownie do art. 2 pkt 7a ustawy nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. I dalej, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami (art. 23 ust. 1 ustawy). Wyjaśnił również, iż dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciw której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy). Kolegium wyjaśniło, iż mając na uwadze ustalony stan faktyczny i prawny nie budzi wątpliwości stanowisko organu I instancji, że z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego ustaje zobowiązanie do alimentacji i jednocześnie osoba, na rzecz której są pobierane świadczenia z funduszu alienacyjnego traci status osoby uprawnionej. Osobą uprawnioną jest bowiem osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 ustawy). Śmierć dłużnika alimentacyjnego jest niewątpliwie okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia. Prawidłowo zatem organ I instancji orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone za okres od dnia 1 grudnia 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. i zobowiązał do zwrotu wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił naruszenie przepisów postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy tj. art. 6 i art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a. przez niezastosowanie polegające na powierzchownym i schematycznym rozpatrzeniu materiału sprawy, pomijając analizę sytuacji osobistej skarżącego; art. 6 i art. 7 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie co spowodowało ocenienie materiału dowodowego w sposób dowolny; art. 10 k.p.a. w związku z art. 81 k.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i bezpodstawne uznanie, że okoliczności na podstawie których decyzja została wydana zostały udowodnione; art. 7 i art. 8 k.p.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez przekroczenie uznania administracyjnego powodujące naruszenie zasady prawdy obiektywnej powodującej nieuwzględnienie w rozstrzygnięciu interesu społecznego oraz słusznego interesu obywatela, a także uchybiającej zasadzie przekonywania; art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji mimo istnienia podstawy do jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia; art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez niezastosowanie w sytuacji, gdy wystąpiły ku temu ustawowe przesłanki. Nadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 2 pkt 7a ustawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy strona nie miała jakiejkolwiek wiedzy o zaistnieniu okoliczności powodującej powstanie nienależnie pobranego świadczenia; art. 23 ust. 8 ustawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w sytuacji gdy strona podnosiła, iż jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co uniemożliwia pracę, a także nieporadną wymagającą całodobowej opieki. Wskazując na powyższe pełnomocnik strony wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Nadto domagał się wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji i zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skupił się na opisaniu sytuacji życiowej, zdrowotnej i majątkowej skarżącego. Podkreślił, iż skarżący nie utrzymywał kontaktu z ojcem, nie mógł liczyć na jego pomoc a znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji, którą organ winien był uwzględnić i orzec o umorzeniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń stosownie do art. 23 ust. 8 ustawy. Tymczasem organ zupełnie pominął analizę trudnej sytuacji życiowej i majątkowej strony, skupiwszy się wyłącznie na wykładni pojęcia prawnego dłużnika alimentacyjnego i nienależnie pobranego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o oddalenie skargi. Odpowiadając na zarzuty skargi organ wyjaśnił m.in., iż instytucja umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia jest odrębnym postępowaniem inicjowanym na wniosek zobowiązanego. Oznacza to, iż okoliczności podnoszone w skardze a dotyczące ciężkiej sytuacji życiowej i materialnej strony, mogą być przedmiotem analizy organu dopiero, gdy skarżący z takim wnioskiem wystąpi. Nadto w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją badane było wyłącznie czy mamy do czynienia z sytuacją, w której zaistniała okoliczność powodująca brak uprawnień do wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ nie podzielił stanowiska strony, iż został naruszony art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., gdyż postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności ma zastosowanie do postępowań zakończonych decyzją ostateczną, co nie miało miejsca w sprawie. Nie został także naruszony art. 10 k.p.a. w związku z art. 81 k.p.a. bowiem strona ma prawo na każdym etapie postępowania do zgłaszania żądań i składania wyjaśnień. Dokumentem stanowiącym podstawę wydania decyzji był odpis skrócony aktu zgonu dłużnika alimentacyjnego, a jak wynika tak z odwołania, jak i skargi, strona zapoznała się z tym dokumentem odbierając akt zgonu, zatem nie było konieczne wzywanie skarżącego do zapoznania się z materiałem sprawy przed wydaniem decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W ocenie sądu, tego rodzaju naruszeń prawa nie można przypisać wydanej w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres wraz z ustawowymi odsetkami. Nie budzi bowiem wątpliwości sądu, iż śmierć dłużnika alimentacyjnego jest równoznaczna z odpadnięciem jednego z warunków przysługiwania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego, co bezsprzecznie miało miejsce w niniejszej sprawie, ustało zobowiązanie dłużnika do alimentacji i jednocześnie skarżący utracił status osoby uprawnionej. Śmierć dłużnika jest obiektywną okolicznością faktyczną, która powoduje ustanie prawa do świadczeń, bez znaczenia pozostaje tym samym czy uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego posiadał wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego, czy tej wiedzy nie posiadał, gdyż nie utrzymywał z dłużnikiem kontaktów (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 505/14 – dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczania.nsa.gov.pl). Zdaniem sądu, brzmienie obowiązujących w tej mierze przepisów prawa nie pozostawia wątpliwości co do prawidłowego wywodu i ustaleń organów, stanowiących podstawę zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7a ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Z kolei zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 ustawy). Z kolei w myśl art. 2 pkt 3 ustawy dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Z przytoczonych przepisów jasno wynika, iż ustalenie faktyczne co do śmierci dłużnika alimentacyjnego, pociąga za sobą ustalenie, iż ustał obowiązek alimentacyjny tegoż dłużnika względem osoby uprawnionej. Co za tym, osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego z datą śmierci dłużnika traci status osoby uprawnionej i co istotne, ustaje prawo tej osoby, dotychczas uprawnionej, do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. A skoro tak, to wszystkie świadczenia pobrane, przez dotychczas uprawnionego, po śmierci dłużnika alimentacyjnego są nienależnie pobranymi świadczeniami (art. 2 pkt 7a ustawy). Ustalenie powyższe obligowało organ do orzeczenia stosownie do art. 23 ustawy o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres wraz z ustawowymi odsetkami. W ust. 1 art. 23 ustawy ustawodawca jasno wskazał, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenie, a taką osobą jest skarżący, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. W kolejnych ustępach przepisu art. 23 ustawy zawarł z kolei zapisy, które dały organowi podstawę do wydania decyzji, w której jednocześnie uznał za nienależnie pobrane świadczenie i zobowiązał do zwrotu tegoż nienależnie pobranego świadczenia. Jest to o tyle istotne, iż w dniu 18 września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2015 r., poz. 1302), która w zasadniczy sposób zmodyfikowała dotychczasowy tryb postępowania. W poprzednim bowiem brzmieniu ustawa stanowi o "decyzji ustalającej" (ust. 2) i "decyzji o zwrocie" (ust. 4), podczas gdy obecne brzmienie posługuje się pojęciem "decyzji o ustaleniu i zwrocie". Dotychczas bowiem możliwość orzekania w sprawie zwrotu świadczenia ustalonego jako świadczenie nienależnie pobrane, powstawało z chwilą ostatecznego zakończenia postępowania w sprawie ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia był uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Po nowelizacji, która weszła w życie z dniem 18 września 2015 r. ustawodawca wyraźnie posłużył się sformułowaniem "decyzji o ustaleniu i zwrocie" nie budzi zatem wątpliwości prawidłowość i zgodność z obowiązującymi przepisami prawa zaskarżonej decyzji w tym zakresie. Wprawdzie strona skarżąca nie podniosła w skardze zarzutu naruszenia art. 23 ustawy w tym kontekście, jednakże pełnomocnik strony na rozprawie zasygnalizował naruszenie prawa w tym zakresie, dlatego też stwierdzić należało, ze omówiona nowela ma istotny wpływ na zmianę dotychczasowej linii orzeczniczej i w ocenie sądu uwagi w tym zakresie były niezbędne. Reasumując powyższe rozważania, zdaniem sądu, organ administracji tak I jak i II instancji w sposób wyczerpujący zgromadził materiał dowodowy i w oparciu o jego analizę ustalił stan faktyczny i prawny sprawy, który nie budzi zastrzeżeń. Podkreślić trzeba, iż jedyną okolicznością faktyczną, która determinowała dalsze działania organu było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł, a ta okoliczność znalazła potwierdzenie w dokumencie urzędowym jakim jest skrócony odpis aktu zgonu wystawiony przez urząd stanu cywilnego. Jak wynika z akt sprawy, ale przede wszystkim z wyjaśnień samego skarżącego z dokumentem tym zapoznał się, matka skarżącego odebrała odpis skrócony aktu zgonu z urzędu. Wobec powyższego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 10 w związku z art. 81 k.p.a., gdyż strona miała możliwość wypowiedzenia się co do zebranych dowodów przed wydaniem decyzji, tym samym bezpodstawne jest również twierdzenie skarżącego, iż okoliczności, na podstawie których decyzja została wydana nie zostały udowodnione. Jak już zostało wywiedzione jedyną okolicznością, której ustalenie obligowało organ do wydania zaskarżonego orzeczenia było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł. Bez znaczenia pozostaje, co stara się wykazać pełnomocnik skarżącego, sytuacja zdrowotna, życiowa i materialna skarżącego. Lektura przytoczonych wcześniej przepisów, które organ administracji prawidłowo zastosował do ustalonego stanu faktycznego, nie wskazuje na konieczność uwzględniania przy załatwieniu tego rodzaju sprawy sytuacji zdrowotnej czy materialnej strony. Okoliczności te mogą być przedmiotem analizy i ewentualnie odnieść oczekiwany przez stronę skutek w postaci umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty kwot, do których zwrotu strona jest obecnie zobowiązana, ale dopiero po zainicjowaniu przez nią nowego, odrębnego postępowania uregulowanego w art. 23 ust. 8 ustawy, co podnosiło już Kolegium. Przepis ten przewiduje jednoznacznie, iż organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wbrew zatem wywodom pełnomocnika, kwestia umorzenia nienależnie pobranego świadczenia jest kwestią odrębną od samego uznania tegoż świadczenia za nienależnie pobrane świadczenie i zobowiązania od jego zwrotu. Strona może złożyć wniosek o umorzenie, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty, przedstawiając swoją sytuację życiową, zdrowotną i materialną i dopiero w postępowaniu zainicjowanym takim wnioskiem organ zajmie się analizowaniem okoliczności przedstawionych przez stronę. Zdaniem sądu w świetle powyższego zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 2 pkt 7a i art. 23 ust. 8 ustawy, jak i przepisów postępowania administracyjnego nie znajdują uzasadnienia i nie mogły odnieść oczekiwanego przez pełnomocnika strony skutku, choć sąd dostrzega niewątpliwie trudną sytuację strony. Aktualny stan prawny obliguje sąd do stwierdzenia, że organy prowadziły postępowanie z poszanowaniem podstawowych zasad, w ramach obwiązujących przepisów prawa, które wbrew wywodom pełnomocnika strony nie umożliwiały organowi podejmowania decyzji w ramach uznania administracyjnego, co czyni niezasadnym zarzut, iż organ przekroczył granice uznania administracyjnego i prawdy obiektywnej. Jak zostało wywiedzione organy administracji nie były obowiązane do uwzględnienia, przy ocenie stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy, interesu społecznego oraz słusznego interesu obywatela, co za tym i te zarzuty skargi są niezasadne. Podobnie jak i zarzut rażącego naruszenia prawa, gdyż jak zwrócił uwagę organ w odpowiedzi na skargę, przepis art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. dotyczy trybu nadzwyczajnego i ma zastosowanie jedynie gdy mamy do czynienia z decyzją ostateczną, a taką zaskarżona decyzja nie jest. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. ał