II SA/Łd 1463/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2011 r. sprawy ze skargi J. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J. H. kwotę 357 (trzysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 sierpnia 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania J. H. uprawnienia do świadczenie przewidzianego we wskazanej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ administracji stwierdził, iż z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy. Nie zgadzając się z tą decyzją, J. H. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2, i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu tej decyzji organ administracji stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do twierdzenia, aby wnioskodawca został deportowany do pracy przymusowej. Strona poza swoim oświadczeniem i oświadczeniem świadka J. J. nie przedłożyła jakichkolwiek dowodów potwierdzających wywiezienie do pracy przymusowej. Świadek również nie uprawdopodobnił swojego pobytu w obozie w P. Przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy i ZSRR, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. W skardze na powyższą decyzję, uzupełnionej pismem z dnia 22 listopada 2010r., J. H. wniósł o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją z dnia [...], stwierdzenie ich nieważności oraz ustalenie, że przysługuje mu status osoby represjonowanej w trybie i na zasadach określonych w ustawie o świadczeniu pieniężnym i przyznanie świadczenia przewidzianego w tej ustawie. Skarżący zarzucił, iż organ administracji dopuścił się dowolnej oceny stanu faktycznego i materiału dowodowego zebranego w sprawie (pominął dowód z zeznań drugiego świadka). W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjny w Łodzi w dniu 3 lutego 2011r. pełnomocnik skarżącego, będący radcą prawnym, podtrzymał skargę oraz wniósł o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć wydanych przez organ administracji w niniejszej sprawie stanowił art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przy czym w zaskarżonej decyzji organ administracji wskazał na pkt 2 lit. a tego przepisu. W związku z tym wskazać należy, że zgodnie z treścią art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w rozumieniu tej ustawy jest: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych, religijnych, 2. deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nie okupowanych w okresie tej wojny, b) Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Nie budzi wątpliwości, że w myśl art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego jest wyłącznie osadzenie w obozie pracy przymusowej, a więc odnosi się on wyłącznie do charakteru obozu. Chodzi tu zatem o przypadki takich obozów, gdzie osadzone w nich osoby nie mogły samowolnie wychodzić poza ich teren, a prace wykonywano pod ścisłym nadzorem strażników. Natomiast dokonując wykładni pojęcia "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" w rozumieniu art. 2 pkt 2 tej ustawy, który to przepis organ administracji powołał w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji, należy mieć na względzie to, iż w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji, niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji, w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił, m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych, w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów, w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który powołał się zresztą organ administracji wydając zaskarżoną decyzję, przyjąć należy, iż deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem zdarzało się, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Należy również zwrócić uwagę na to, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia). Trybunał Konstytucyjny stwierdził natomiast, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by wraz z wywiezieniem, wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, nieznajomość języka, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia. Nie budzi zatem wątpliwości, że w myśl art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wyłączną przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego jest jedynie stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W sytuacji, gdy we wniosku skarżący powołał się na okoliczność osadzenia go wraz z rodzicami przez NKWD w obozie "P.", czy też "W.", przed ich ewentualnym wywiezieniem w głąb ZSRR, to na organie administracji ciążył obowiązek podjęcia niezbędnych kroków, mających na celu stwierdzenie, czy skarżący został osadzony w obozie pracy przymusowej, czy też miała miejsce jego deportacja (wysiedlenie) rozumiana jako przymusowa zmiana miejsca pobytu, a więc dokładnego ustalenia stanu faktycznego w oparciu o wyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy oraz jego wszechstronną ocenę zgodną z zasadami logiki, a następnie załatwienie sprawy w sposób uwzględniający interes społeczny i słuszny interes obywateli zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Analiza akt administracyjnych, a w szczególności uzasadnień wydanych w niniejszej sprawie decyzji, nie daje jednakże podstaw do stwierdzenia, iż organ administracji uczynił zadość tym obowiązkom. Z uzasadnienia decyzji z dnia [...] wynika bowiem jedynie tylko tyle, że w ocenie organu administracji skarżący doznał bliżej nieskonkretyzowanych represji nie objętych zakresem działania wskazanej ustawy, co miało świadczyć o braku podstaw do uwzględnienia jego wniosku. W uzasadnieniu tej decyzji organ administracji nie przedstawił jednakże żadnych okoliczności mających uzasadniać takie właśnie stanowisko w sprawie. Nie wiadomo również, jakie ustalenia faktyczne stanowiły podstawę tego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również braków tych w zasadzie nie usunięto, choć organ administracji, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie, stwierdził, że skarżący poza swoim oświadczeniem i oświadczeniem świadka J. J. nie przedłożył dowodów świadczących o wywiezieniu do pracy przymusowej. W ocenie organu administracji świadek ten nie uprawdopodobnił swojego pobytu w P. Tego rodzaju sformułowania nie mogą świadczyć o tym, że organ w sposób przekonujący uzasadnił swoje rozstrzygnięcie i w prawidłowy sposób ocenił materiał dowodowy. W uzasadnieniach tych decyzji próżno bowiem poszukiwać jakiejkolwiek argumentacji mającej świadczyć o tym, jakim dowodom organ administracji odmówił wiarygodności i z jakich przyczyn. Tymczasem w myśl art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienia wydanych w niniejszej sprawie decyzji, z przytoczonych wyżej względów, z pewnością wymogom tym nie odpowiadają. Wskazać przy tym należy, iż z akt sprawy wynika, że skarżący w toku postępowania przed organem administracji wskazywał również na zeznania drugiego świadka H. R. (wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z 18 czerwca 2010r. – k. 6 akt administracyjnych verte) oraz przedłożył upoważnienie udzielone mu w dniu 18 czerwca 1977r. przez ojca A. H., w którym jego ojciec powołuje się na okoliczność pobytu w "P." (k. 22 akt administracyjnych). Do dowodów tych organ administracji nie odniósł się jednak w ogóle, w związku z czym nie sposób nawet stwierdzić, czy stanowiły one podstawę jakichkolwiek ustaleń faktycznych w sprawie i w jakim zakresie, a także, czy były one przedmiotem jego oceny. Zauważyć także należy, iż nie zostało wyjaśnione w niniejszej sprawie, czy w okresie wskazanym we wniosku istniał obóz "P." czy też "W.", w którym miał przebywać skarżący wraz z rodziną i jaki charakter miał ten obóz w okresie od października 1944r. do listopada 1945r., czy był to obóz pracy, czy też innego rodzaju obóz. Z akt sprawy nie wynika, aby jakiekolwiek ustalenia zostały poczynione przez organ administracji w tym zakresie. Nie zwrócono się w tej sprawie ani do IPN, który niewątpliwie jest organem wyspecjalizowanym w kwestiach istnienia obozów pracy, ani nawet do PCK, który według skarżącego miał umożliwić jego rodzinie opuszczenie tego obozu i przyjazd do Polski. W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że wniosek organu, iż skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie, jest co najmniej przedwczesny i nie oparty na wyczerpującej analizie materiału dowodowego nawet zawartego w aktach sprawy, co świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. - w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ administracji winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, ustalając spełnienie przesłanki osadzenia w obozie pracy przymusowej lub deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej, w zależności od wyników prawidłowo przeprowadzonego oraz udokumentowanego postępowania wyjaśniającego. Materiał dowodowy w niniejszej sprawie powinien być uzupełniony o ustalenia, czy miały miejsce okoliczności, o których wyżej mowa. Organ powinien bowiem obiektywnie ustalić, czy świadczenie jest należne, czy nie. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien mieć na uwadze poczynione w niniejszym uzasadnieniu wskazania, co do interpretacji treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07, w kontekście niniejszej sprawy. Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Rozstrzygnięcie o zwrocie od organu administracji na rzecz skarżącego kosztów postępowania w postaci wpisu od skargi w wysokości 100 zł, wynagrodzenia pełnomocnika skarżącego, będącego radcą prawnym, w wysokości 240 zł oraz wydatku w postaci opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł uzasadnia treść art. 200 i art. 205 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nie nadającej się do wykonania) nie stwierdzono podstaw do orzekania w trybie art. 152 wskazanej ustawy. A.D.