II SA/Łd 150/11

Dnia 8 kwietnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2011 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego M. M. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]roku Nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania M.M. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy, podkreślając, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia. Na poparcie stanowiska przywołał fragment uzasadnienia wyroku, w którym Trybunał Konstytucyjny zauważył, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania, osoby poddane tej formie represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżący wykonywał pracę w miejscowości K. znajdującej się w sąsiedztwie stałego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Nadto organ stwierdził, iż we wniosku strona oświadczyła, że od sierpnia 1944 roku została wywieziona na okopy, jednak nie przedstawiła dowodów na tę okoliczność, z oświadczenia strony wynika jednak, że okres wykonywania pracy w warunkach wysiedlenia był krótszy niż 6 miesięcy, w związku z czym organ odstąpił od prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy M. M. niezgadzajac się z podjętym rozstrzygnięciem oświadczył, iż rodzice z siostrą zostali wywiezieni do Austrii, on z czwórką rodzeństwa pozostał w kraju ale rozdzieleni zostali po okolicy, skierowani do pracy przymusowej w różnych miejscach. Wyraził ubolewanie, iż przeżywszy okrucieństwa wojny spotyka się z taką niechęcią ze strony organów Państwa. Decyzją z dnia [...]roku Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Powołując się na orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych podkreślił, iż badanie szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Nadto przeniesienie centrum życiowego o kilka czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu nie powoduje powstania u strony trudu związanego z koniecznością adaptacji do nowych warunków, w cięższej sytuacji pozostają osoby, które znalazły się w miejscu oddalonym od dotychczasowego miejsca zamieszkania oddalonego o kilkaset kilometrów. Organ podkreślił, iż w ustalony stanie faktycznym rozstrzygnięcie organu I instancji zasługuje na uwzględnienie. Zauważył nadto, iż strona nie udowodniła okoliczności wywozu do miejscowości D. na tzw. okopy, świadkowie potwierdzają bowiem jedynie okoliczność pracy w miejscowości K. do stycznia 1945 roku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M. M. powtórzył, iż w 1940 roku rodzice i siostra zostali wywiezieni do Austrii, skarżący z rodzeństwem pozostał w kraju ale każde z nich zostało skierowane do innego miejsca pracy, do innego gospodarstwa. Oświadczył, iż jako młodzieniec musiał bardzo ciężko pracować, kiedy był zbędny był kierowany do kolejnego gospodarza, a w drugiej połowie 1944 roku do kopania okopów do D. koło P. Dodał, iż przedłożył zaświadczenie z Archiwum Państwowego i zeznania świadków na okoliczność pobytu w okopach. Skarżący wniósł o rozpatrzenie sprawy pod jego nieobecność i pozytywne jej załatwienie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2011r. skarżący oświadczył, iż po wysiedleniu nie kontaktował się z rodziną, rodzice zostali wywiezieni do Niemiec, następnie do Austrii, wrócili rok po zakończeniu wojny. Wyjaśnił, iż po okresie pracy w gospodarstwie rolnym pracował przy okopach w D., kilkanaście kilometrów od wcześniejszego miejsca zamieszkania. Dodał, iż młodsza o rok siostra pracowała w sąsiedniej wsi i otrzymała odszkodowanie, natomiast świadkowie, którzy świadczyli w jego sprawie już nie żyją. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi dopatrzył się w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego rodzaju uchybień, które obligowały Sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt. K 49/07, (Dz. U. z 2009r., Nr 220, poz. 1734). Zgodnie z tezą tegoż orzeczenia, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy doszło do uchybienia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przypomnieć należy, iż zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Nadto jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów, przy czym aby swobodna ocena dowodów nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Taka ocena winna zatem, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa, opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Organ powinien nadto dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. I wprawdzie organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ administracji nie poczynił szczegółowych wyjaśnień w zakresie rozstrzygnięcia czy miała miejsce deportacja do pracy przymusowej, nadto nie przeprowadził analizy indywidualnej sytuacji skarżącego. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, przy uwzględnieniu przepisów ustawy. Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jak również poprzedzającej ją decyzji pierwszej instancji, wskazuje, iż organy skupiły się na wykazaniu, iż z uwagi na niewielką odległość pomiędzy miejscem zamieszkania przed wojną a miejscem, w którym skarżący pracował, nie można mówić, iż strona została deportowana. Na potwierdzenie swojego stanowiska organ przywołał obszerne fragmenty uzasadnienia Trybunału Konstytucyjnego, jak również wojewódzkich sądów administracyjnych wydawanych w podobnych sprawach. Niemniej jednak wydaje się, iż organ zapomniał, że Trybunał Konstytucyjny przesądził, iż przyznanie świadczenia pieniężnego nie jest uzależnione od ustalenia, że miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do przedmiotowego świadczenia od kryteriów "geograficznych", przekroczenia granic państwa polskiego i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Oznacza to, iż organ nie powinien był skupić się wyłącznie na poczynionym ustaleniu w zakresie odległości miejscowości dotychczasowego zamieszkania od miejscowości, w której strona pracowała, ale uwzględnić całokształt sytuacji w jakiej znalazł się skarżący. Nie sposób zapomnieć, iż wówczas strona miała zaledwie 15 lat, została rozdzielona z rodziną, rodzice z najmłodszą siostrą zostali wywiezieni do Niemiec, następnie do Austrii. Z kolei pozostałe rodzeństwo pozostało wprawdzie w Polsce, pracowało w okolicznych gospodarstwach, niemniej jednak organ nie poczynił żadnych ustaleń czy skarżący miał możliwość kontaktowania się z rodzeństwem, czy mógł opuszczać gospodarstwo, w którym pracował, czy zatem rzeczywiście miał możliwość podtrzymywania więzi z rodziną i znanym sobie środowiskiem, z sąsiadami, przyjaciółmi. Nie sposób bowiem kategorycznie stwierdzić, iż skoro gospodarstwo rolne, w którym pracował skarżący znajdowało się w znanej mu okolicy to nie został wyrwany z dotychczasowego środowiska, jeżeli bowiem nie miał możliwości opuszczania miejsca pracy, kontaktowania się bliskimi, czy chociażby osobami posługującymi się językiem polskim, korzystania ze zwykłych rzeczy życia codziennego, mebli, naczyń, to nie został odizolowany od dotychczasowego życia, środowiska. W ocenie Sądu organ powinien był przeanalizować indywidualną sytuację skarżącego w kontekście deportacji rozumianej jako przymusowe wywiezienie, wyrwanie od dotychczasowego środowiska najczęściej wiążące się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Jak również poprzez pryzmat ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Sąd rozumie, iż liczba osób występujących z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji jest znaczna, jednakże fakt ten w odniesieniu do żadnego z wnioskodawców nie zwalnia organu od indywidualnego jego potraktowania. Natomiast lektura uzasadnienia zaskarżonej, jak również poprzedzającej ją decyzji, nie wskazuje na takie podejście organu. Lakoniczne uzasadnienie decyzji stanowi w istocie zbitkę fragmentów z uzasadnienia Trybunału Konstytucyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych oraz nie popartych analizą stanu faktycznego kategorycznych stwierdzeń organu. Konkludując, organ ma obowiązek ustalić wszystkie powyższe okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Obowiązany jest nadto poczynić odpowiednie ustalenia, w odniesieniu do podnoszonej w toku całego postępowania administracyjnego, okoliczności wywiezienia skarżącego do pracy przy okopach do miejscowości D. koło P. Prowadząc postępowanie wyjaśniające w celu szczegółowego ustalenia stanu faktycznego organ obowiązany jest mieć na uwadze podstawowe zasady wynikające z ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Przeprowadzić wnikliwą i obiektywną analizę sytuacji skarżącego, a wywiedzione w ten sposób stanowisko uzasadnić w sposób wynikający z art. 107 §3 k.p.a. Niewątpliwie bowiem dopiero wyjaśnienie tych wszystkich okoliczności pozwoli na obiektywna ocenę indywidualnej sytuacji skarżącej w kontekście przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 w/w ustawy. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 w związku z art. 205 § 1 tej ustawy. ar