II SA/Łd 1523/10

Dnia 2 czerwca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 czerwca 2011 roku sprawy ze skargi J. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. J. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania; 3. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat E. W., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy [...], kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku J. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, organ decyzją z dnia [...] roku odmówił przyznania J.J. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 2 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W motywach decyzji organ wyjaśnił, że represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 (art. 2 pkt 2 lit. "a" w/w ustawy). Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku Trybunał Konstytucyjny (sygn. akt: K 49/07, publ.: Dz. U. Nr 220, poz. 1734) stwierdził, że art. 2 pkt 2 w/w ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Na podstawie tego wyroku organ uznał, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W tym zakresie organ wskazał na pogląd Trybunału Konstytucyjnego, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy oraz w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tej podstawie organ uznał, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby strona spełniła kryteria deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Organ wyraził pogląd, iż wprawdzie rodzina skarżącego została zmuszona do opuszczenia swojego gospodarstwa rolnego w C., jednak owo wysiedlenie nie miało na celu zmuszenia do pracy przymusowej na rzecz okupanta, bowiem po osiedleniu w Z. rodzina skarżącego zamieszkała u rodziny A., zaś ojciec skarżącego pracował jako robotnik we młynie u B.K. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. J. wskazał, że jego ojciec po wywiezieniu przez okupanta z C. do Z. pracował w niemieckiej firmie dla lotnictwa. Nadto skarżący wniósł o zawieszenie postępowania z uwagi na konieczność odszukania w Archiwum Państwowym w L. dowodów na powyższą okoliczność. Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2010 roku organ zawiesił postępowania na wniosek strony. Pismem z dnia 1 października 2010 roku skarżący wniósł o podjęcie zawieszonego postępowania i przedstawił dodatkowe dokumenty w sprawie: podpisany własnoręcznie przez ojca skarżącego życiorys, w którym wskazano na pracę w niemieckiej firmie w lotnictwie; informację z Archiwum Państwowego w L., iż brak jest szczegółowych informacji o branży niemieckich firm, jak również list imiennych, zatrudnionych w nich pracowników; informację z Archiwum Państwowego w Ł., iż z C. wysiedlono i wywieziono w niewiadomym celu 314 osób oraz że S. J. (ojciec skarżącego) złożył wniosek o odszkodowanie za szkody wojenne, a także informację z Urzędu Gminy W., iż J. W. (matka skarżącego) została zarejestrowana jako wysiedlona, bez podania daty wysiedlania i powrotu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia [...] roku podjął postępowanie i następnie decyzją z tego samego dnia utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż w przypadku J. J. nie zostały spełnione kryteria deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. We wniosku z dnia 2 lutego 2010 r. skarżący wskazał, iż jego rodzice zostali wysiedleni z miejscowości C. i wywiezieni do miejscowości Z. Ojciec strony pracował jako robotnik u właściciela młyna – B.K., a mama w gospodarstwie właściciela, u którego mieszkali. Podobne informacje znalazły się w oświadczeniu B.K. (świadka) dołączonym do pisma z dnia 30 marca 2010 r. W ocenie organu, rodzice J. J. zostali zmuszeni do opuszczenia C., zamieszkali w miejscowości Z., u państwa A. W okresie wysiedlenia S. J. (ojciec) pracował w gospodarstwie Pana B. K. jako robotnik w młynie. Organ uznał, że opisane powyżej okoliczności wskazują, iż w przypadku strony nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" cyt. ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, bowiem rodzina strony została zmuszona do opuszczenia swojego gospodarstwa rolnego, jednak wysiedlenie to nie miało na celu zmuszenia do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Dalej organ podniósł, iż wprawdzie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy ojca skarżącego – S. J. znajdują się informacje, iż pracował w "firmie niemieckiej na lotnictwie", jednak skarżący nie potrafił wyjaśnić powyższego zapisu. Organ uznał, że zaświadczenia: z Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. oraz z Urzędu Gminy W. potwierdzają jedynie, iż mieszkańcy C.(w tym rodzina strony) zostali wysiedleni w czasie wojny przez okupanta, lecz wysiedlenie z domu rodzinnego nie jest jednoznaczne z deportacją do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy i nie stanowi podstawy do przyznania świadczenia określonego przepisami ustawy. W skardze na powyższą decyzję J. J. podtrzymał dotychczasowe stanowisko, i wskazał, że przedłożył organowi stosowne dokumenty odnośnie wywiezienia jego rodziny, zaś dowodem na pracę ojca w niemieckiej firmie dla lotnictwa – zdaniem strony – winien być złożony i własnoręcznie podpisany kwestionariusz osobowy jego ojca. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Z uwagi na to, że okoliczność wywiezienia skarżącego i jego rodziny z C. do Z. pozostaje poza sporem, to ustalenie czy skarżący bądź jego rodzice wykonywali pracą o przymusowym charakterze na rzecz okupanta oraz czy praca ta trwała co najmniej sześć miesięcy stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Podnieść należy, iż z dokumentów załączonych do akt administracyjnych wynika, że skarżący urodził się w Z. po wywiezieniu jego rodziców z miejscowości C. Do akt sprawy załączono zeznania świadków H.W. i M. P., odnoszące się do deportacji i pracy rodziców skarżącego w Z., co do których jednak organ się nie wypowiedział i nie dokonał ich oceny, a także nie wyjaśnił, czy świadkowie otrzymują świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej i ewentualnie, czy też dodatek z tytułu pracy przymusowej z ZUS. Organ nie sprawdził również czy rodzice skarżącego ubiegali się taki dodatek z ZUS i czy został im przyznany. Nadto organ nie odebrał od strony wyjaśnień co do charakteru pracy rodziców skarżącego: ojca w młynie i matki u gospodarza, w miejscu zamieszkania – czy pracowali tam dobrowolnie, czy też byli do pracy zmuszeni, czy przymus pracy podyktowany był tylko względami ekonomicznymi, czy też innymi i jakimi. Ważne jest ustalenie, czy rodzice skarżącego pracę podjęli na podstawie skierowania do konkretnego miejsca i do danego pracodawcy, czy tez mogli dokonać wyboru i zawrzeć umowę o pracę z określeniem wysokości wynagrodzenia i czasu pracy. Wobec braku tych ustaleń trudno zrozumieć na jakiej podstawie organ przyjął, iż owa praca nie była pracą przymusową na rzecz okupanta. Organ również nie uzasadnił, na jakiej podstawie zakwestionował zapis w życiorysie ojca skarżącego o pracy "w firmie niemieckiej na lotnictwie". Wszak w przedstawionych do kontroli Sądu aktach sprawy brak dowodów podważających ten zapis z dokumentacji urzędowej. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w wyżej wskazanym zakresie narusza art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w dowolną, musi być dokonana, zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien zastosować się do powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej przy ustalaniu spełnienia przesłanki pracy przymusowej na rzecz okupanta przez okres co najmniej 6 miesięcy. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O zwrocie kosztów postępowania rozstrzygając w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd orzekł o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. m.ch.