II SA/Łd 156/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca: Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant: Sekretarz sądowy Magdalena Rząsa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] nr [...]. LS Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U z 2015r., poz. 859 ze zm., dalej powoływanej jako u.p.o.u.a.) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...], nr [...], którą odmówiono D. B. umorzenia należności w kwocie 3.520,00 zł. Organ I instancji w uzasadnieniu powołanej decyzji wyjaśnił, że ostateczną decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 roku przypisał skarżącemu do zwrotu powyższą kwotę z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1.02.2014r. do 30.09.2014r. Ustalił też, ze D. B. jest zarejestrowany w PUP bez prawa do zasiłku, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, źródłem utrzymania rodziny jest dochód a działalności gospodarczej prowadzonej przez matkę skarżącego w wysokości 1.020 zł, stałe wydatki w rodzinie wynoszą 635 zł miesięcznie, rodzina nie pobiera dodatków mieszkaniowych, nie zgłasza też problemów zdrowotnych. W ocenie organu I instancji nie są to okoliczności, uzasadniające umorzenie należności, o których stanowi art. 23 st.8 u.p.o.u.a. W piśmie z dnia 15 września 2015 roku, skierowanym do Kolegium Odwoławczego skarżący zawarł alternatywny wniosek o rozłożenie należności na raty. W odwołaniu od decyzji organu I instancji D. B. zakwestionował ustalenia faktyczne wskazując, że stałe wydatki rodziny sięgają 1.000 zł miesięcznie, co jednoznacznie - jego zdaniem - powoduje, iż spłata zadłużenia nie jest możliwa. Dodatkowo wnioskodawca podkreślił, iż organy nie ustaliły, czy skarżący ma możliwość podjęcia pracy z uwagi na plany rozpoczęcia studiów licencjackich na kierunku rachunkowość, czy też zachodzą w stosunku do skarżącego jakiekolwiek przeciwwskazania związane z podjęciem ewentualnego zatrudnienia np. zdrowotne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. w uzasadnieniu przytoczonej na wstępie decyzji powtórzyło ustalenia organu I instancji odnośnie dochodu i wydatków rodziny. SKO wskazało, ze kwota wydatków została przedstawiona przez D. B. w wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 8 października 2015r. i za stałe wydatki wnioskodawca podał: czynsz 180 zł, energia 245 zł, gaz 60 zł, woda 200 zł i Internet 100 zł. Następnie Kolegium wyjaśniło, że decyzja organu l instancji w zakresie zastosowania ulgi w postaci umorzenia ma charakter uznaniowy. Organ nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Organ odwoławczy ocenił, że organ I instancji nie przekroczył granic uznania alimentacyjnego zgodził się z organem l instancji i trafnie uznał, że nie zachodzą "szczególne okoliczności", które uzasadniałyby umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu administracyjnego. Sama trudna sytuacja materialna strony, nie może być przesłanką uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Należy wziąć pod uwagę również szczególne okoliczności, jak choroba w rodzinie, niepełnosprawność, podeszły wiek itp. Kryteria te rozpatrywane łącznie gwarantują dopiero sprawiedliwe, tj. zobiektywizowane i równe stosowanie wskazanego przepisu. Zdaniem Kolegium możliwość kontynuowania nauki przez stronę nie pozostaje w konflikcie z możliwością podjęcia zatrudnienia i spłaty kwoty świadczeń nienależnie pobranych, zaś przeciwwskazań jakichkolwiek do podjęcia zatrudnienia wnioskodawca, podczas całego postępowania dowodowego nie zgłaszał. Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. skargę do sądu administracyjnego złożył D. B., wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji wydanej w pierwszej instancji przez Prezydenta Miasta P. i Miejskie Centrum Pomocy Społecznej w P. Skarżący zarzucił przekroczenie granic uznania administracyjnego, błąd w ustaleniach faktycznych oraz naruszenia prawdy materialnej co spowodowało, iż organ I instancji uznał, że rodzina skarżącego posiada stały dochód i skarżący może dokonać spłaty alimentów, co nie jest prawda i jest niezgodne z materiałem dowodowym. Skarżący podkreślił ponadto, że był w przekonany (w sposób uzasadniony), że jest upoważniony do alimentów. W związku z powyższym nie liczył się z obowiązkiem ich zwrotu. Dopiero w momencie, w którym dowiedział się, że ojciec zamierza zobowiązać skarżącego do zwrotu alimentów pobranych, gromadził je i nie dysponował ww. środkami na własne utrzymanie. W związku z tym skarżący uznał, że za okres wcześniejszy niż ten, w którym uzyskał wiedzę o roszczeniach jego ojca względem alimentów (uznanych za nienależne), nie powinien być zobowiązany do ich zwrotu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Przedmiotem kontroli sądu są decyzje organów administracji publicznej, którymi odmówiono umorzenia należności, wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. D. B. był beneficjentem tego funduszu w okresie 2013-2015, otrzymując świadczenie w miejsce alimentów, zasądzonych prawomocnym wyrokiem od ojca skarżącego. Poza sporem jest, ze Prezydent Miasta ostatecznymi decyzjami uznał za nienależnie pobrane świadczenia w okresie od 1 sierpnia 2013 roku do marca 2015 roku, następnie również ostatecznymi decyzjami nałożył obowiązek ich zwrotu. Organy orzekały na podstawie art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Uchylenie zaskarżonych decyzji jest następstwem proceduralnych uchybień organów, orzekających w niniejszej sprawie. Kwestionowanym rozstrzygnięciom należy zarzucić niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych, niezbędnych dla prawidłowej oceny wniosku o umorzenie ewentualnie rozłożenie należności na raty. Ustawodawca nie wskazał kryteriów jakimi należy kierować się przy badaniu kwestii "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację osoby i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Skoro przedmiotem rozważań jest zasadność umorzenia obowiązku spłaty pewnej należności, to niewątpliwie istotna jest sytuacja finansowa, materialna beneficjenta świadczeń i jego rodziny. Poza tym w każdej sprawie zachodzi konieczność zbadania również całokształtu warunków życia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia ( tak NSA w wyroku z dnia 27 stycznia 2015 roku w sprawie I OSK 1593/13, LEX nr 1769213). W świetle powyższych wskazówek nieadekwatne do powyższych kryteriów wydaje się odwołanie przez organ odwoławczy jedynie do takich przesłanek jak choroba w rodzinie, podeszły wiek czy niepełnosprawność. W każdej sprawie należy oceniać obiektywną możliwość spłacenia zadłużenia. Poza sporem jest, że decyzje o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i decyzje ustalające obowiązek ich zwrotu są decyzjami ostatecznymi a nadto, że nie podlegają weryfikacji w niniejszym postępowaniu w trybie art. 135 p.p.s.a. Przepis ten pozwala sądowi na wyeliminowanie wszystkich rozstrzygnięć podejmowanych w granicach danej sprawy administracyjnej. Ugruntowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jest pogląd, że w postępowaniu o umorzenie należności nie ma podstaw do weryfikowania wcześniejszych decyzji nakazujących zapłatę tychże należności, nie są to bowiem decyzje wydawane w granicach jednej sprawy administracyjnej. Niezależnie jednak od niekwestionowania decyzji nakazującej zwrot wypłaconych świadczeń, na etapie procedowania wniosku o umorzenie bądź rozłożenie na raty należności przypisanych do zwrotu należało pochylić się nad okolicznościami związanymi z datą ustalenia, że skarżący pobierał świadczenia w sposób nienależny oraz nad faktem, że spłacił część tej kwoty. Jak wynika bowiem z akt administracyjnych, przesłanką uznania świadczeń za nienależnie pobrane było orzeczenie Sądu Rejonowego w P., który wyrokiem zaocznym z dnia 2 października 2014 roku w sprawie [...] orzekł, iż obowiązek alimentacyjny A. B. wobec D. B. wygasł z dniem 1 sierpnia 2013 roku. Po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego wyrok ten został utrzymany w mocy wyrokiem tegoż sądu z dnia 19 marca 2015 roku ( wyroki – k.5 i 6 akta administracyjnych MCPS). Organy rozstrzygające wniosek o umorzenie należności z funduszu administracyjnego w ogóle nie wzięły pod uwagę powyższych orzeczeń, w szczególności nie uwzględniły faktu, że wygaśniecie obowiązku alimentacyjnego (imamentnie z nim związane jest uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego) nastąpiło z mocą wsteczną i to w znacznym wymiarze. Ustanie obowiązku alimentacyjnego orzeczono praktycznie po 20 miesiącach (sierpień 2013 – 19 marzec 2015). Organy nie podjęły nawet próby wyjaśnienia przesłanek powyższego rozstrzygnięcia, to jest okoliczności wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego względem skarżącego. Nie zweryfikowano również podnoszonych przez skarżącego twierdzeń, ze z chwila otrzymania wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w P. o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego ojca nie spożytkował otrzymywanych świadczeń, a po utrzymaniu powyższego wyroku w mocy zwrócił świadczenie wypłacone mu za okres październik 2014 – marzec 2015. Spłata tak znaczącej należności mogła mieć równie wpływ na sytuację finansową rodziny skarżącego. Podkreślić zaś należy, że przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia (tak NSA w cytowanym wyżej wyroku sprawie I OSK 1593/13). Jak zaś wskazano wyżej, organy nie poczyniły niezbędnych ustaleń i nie wyjaśniły powyższych okoliczności bez wątpienia świadczących o przyczynach powstania zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Jest to okoliczność mogąca mieć istotny wpływ dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięciu o wniosku skarżącego. Nie negując bowiem uznaniowego charakteru decyzji wydawanej w trybie art. 23 ust.8 u.p.o.u.a., stwierdzić trzeba, że brak rozważenia powyższych przesłanek uprawnia do wniosku, że organy nie spełniały kryterium wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Wobec powyższego sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 ustawy z dnia ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy wyjaśnią wszelkie okoliczności mające znaczenie dla oceny obecnej sytuacji życiowej skarżącego, w tym także rozważą znaczenie ustalenia z datą wsteczną wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, podejmą próbę ustalenia przyczyn wygaśnięcia tego obowiązku i w tym kontekście świadomości skarżącego co do uprawnień do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Rozważeniu podlega będzie również alternatywny wniosek o rozłożenie należności na raty. Pismo zawierające alternatywny wniosek wpłynęło do organu odwoławczego w dniu 25 września 2015 roku. Jak wynika wprost z przytoczonego wcześniej przepisu, zarówno o umorzeniu należności, jak i rozłożeniu jej na raty organ orzeka w tym samym trybie art. 23 ust.8 ustawy. Przesłankę każdego z wniosków alternatywnych stanowią te same okoliczności faktyczne, o których mowa w ww przepisie, zatem obydwa wnioski winny zostać rozstrzygnięte w tym samym postępowaniu. Odmowa umorzenia postępowania nie oznacza wszak automatycznie nieuwzględnienia wniosku o rozłożenie spłaty należności na raty. Nieobjęcie rozstrzygnięciem wszystkich żądań, które mgły i powinny zostać objęte tą samą decyzją uzasadnia zarzut, niewyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia. Jest to okoliczność uzasadniająca zarzut nierozpoznania całości sprawy i wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. m.m.