II SA/Łd 1713/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Markiewicz (spr.), Sędziowie : NSA Anna Stępień, WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Protokolant asystent sędziego Dominika Janicka, po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] i decyzję tego samego organu orzekającego z dnia[...] , Nr [...] 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 10 (dziesięć) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego na rzecz skarżącej J. B.; 3) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku. J. B. zaskarżyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego, decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] utrzymującą w mocy decyzję tego samego organu orzekającego z dnia [...], Nr [...] w sprawie odmowy zmiany decyzji własnej tego organu, z dnia [...] Nr [...] w sprawie umorzenia postępowania administracyjnego w przedmiocie wniosku J. B. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podano, że w postępowaniu administracyjnym, wszczętym w trybie art.61 § l i 3 kpa na żądanie strony w dniu złożenia przez nią w Urzędzie do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym..., Kierownik Urzędu związany jest przesłankami określonymi w art. 4 ust.5 tej ustawy. Przepis stanowi: "Wnioski, o których mowa w ust. l (zaopiniowane przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych wraz z dowodami potwierdzającymi rodzaj i okres represji - wyjaśnienie Urzędu), zainteresowane osoby mogą składać do Kierownika Urzędu do dnia 31.12.1999 r.". Termin ustawowy wyznaczony dla stron i uczestników postępowania administracyjnego nie może być przez organ prowadzący postępowanie przedłużany. Jego uchybienie powoduje bezskuteczność czynności procesowej podjętej przez stronę, a wszczęte postępowanie administracyjne jest bezprzedmiotowe. Do tej sytuacji ma zastosowanie art. 105 § l kpa, który stanowi: "Gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji państwowej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania". W skardze, wniesionej na wymienioną decyzję, skarżąca zażądała uchylenia skarżonego rozstrzygnięcia. Skarżąca wskazała, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w dniu [...] powziął decyzję o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego (zał. nr l). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadnia swą decyzję uchybieniem terminu ustawowego, określonego w art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Złożenie wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31.05.2002 r. w terminie przewidzianym w ustawie nie było możliwe. Wnioskodawca nie posiadał bowiem wymaganych dokumentów wydawanych przez Międzynarodowe Biuro Poszukiwań Czerwonego Krzyża. Mimo podjętych już w 1998 roku starań o uzyskanie takiego zezwolenia, wnioskodawca uzyskał jedynie odpowiedź z lipca 1998r. wydaną przez Biuro Informacji i Poszukiwań Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża, informującą o konieczności dalszego oczekiwania na decyzję. Wnioskodawca otrzymał również pismo z dnia 15.12.2000 r. z Biura Pełnomocnika Komisji Weryfikacyjnej Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie", informujące o tym, że nadesłana przez nią dokumentacja, dotycząca doznawanych przez nią represji nie pozwoliła na przyznanie pomocy finansowej. Wnioskodawca otrzymał jednak pismo z dnia 26.03.2001 r. z Biura Informacji i Poszukiwań Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża, o tym, że firma A zwróciła się do Polskiego Czerwonego Krzyża z prośbą o pomoc w odnalezieniu byłych robotników przymusowych, zatrudnionych w wymienionej firmie w czasie II wojny światowej, a następnie pismo z dnia 10.2.2001 r. potwierdzające jej zatrudnienie jako pracownika obcego. Dopiero posiadanie tych dokumentów uprawniało wnioskodawcę do złożenia wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Złożenie powyższego wniosku w terminie ustawowym nie było zatem możliwe. W odpowiedzi na skargę, organ orzekający wniósł o jej oddalenie i wyjaśnił, że J. B. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w sprawie utrzymania w mocy decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o odmowie zmiany decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania. W sprawie okoliczności podnoszonych przez skarżącą w skardze Kierownik Urzędu wskazał, że J. B. w dniu 18.07.2002 r. (data stempla nadania przesyłki poleconej) złożyła wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.). Kierownik Urzędu umorzył postępowanie administracyjne, w którym stroną była skarżąca, ze względu na przekroczenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia. Artykuł 4 ust. 5 powołanej wyżej ustawy stanowi, że zainteresowane osoby mogą składać wnioski do Kierownika Urzędu do dnia 31 grudnia 1999 r. Termin składania wniosków ma charakter materialnoprawny, co oznacza, iż w przypadku jego niedotrzymania przez skarżącą, nie mają zastosowania przepisy dotyczące przywrócenia terminu. Ponieważ chodzi o termin prawa materialnego, nie ma niestety w tym przypadku możliwości jego przywrócenia, nawet wobec uprawdopodobnienia, że złożenie wniosku po ustawowym terminie nastąpiło bez winy strony. Podobne stanowisko przy porównywalnym stanie faktycznym zajął Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie w wyroku z dnia 01.08.2001 r. (sygn. akt SA/Rz 927/01). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), zakres właściwości Sądu administracyjnego obejmuje kontrole aktów zaskarżonych do Sądu, pod względem, zgodności z prawem. Uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji zaskarżonej do Sądu administracyjnego, następuje wówczas, gdy (m.inn.) Sąd stwierdzi: naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1, lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz.U. Nr 153, poz. 1270) oraz - inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Tego rodzaju sytuacja wystąpiła w sprawie niniejszej. Odnosząc się do zarzutów skargi należało w pierwszej kolejności wskazać, że według zasługującego na aprobatę poglądu Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 29 sierpnia 200 roku, III RN 189/00; OSNIAPiUS 2002, z.6, poz. 130), Sąd dokonuje ustalenia, który przepis obowiązującego prawa będzie zastosowany do rozstrzygnięcia danego stanu faktycznego. Sąd jest obowiązany do takiej oceny, bowiem uchylenie się od niej może prowadzić do rozstrzygnięcia sprawy na podstawie przepisu niekonstytucyjnego, a zatem niezgodnie z prawem obowiązującym. Sąd dokonując oceny konstytucyjności przepisu ustawy nie wkracza w kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Odmowa zastosowania przez Sąd przepisu ustawy nie może opierać się na przypuszczeniach co do jego niekonstytucyjności, lecz musi być rezultatem starannej i przemyślanej wykładni, prowadzącej do wniosku, że przepis ten w ustalonym przez Sąd znaczeniu, jest niezgodny z określonym i wyraźnie wskazanym przepisom Konstytucji RP. Stosownie natomiast do przepisu art. 145a § l kpa, można żądać wznowienia postępowania administracyjnego również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (umową międzynarodową lub ustawą), na podstawie którego została wydana decyzja, przy czym okoliczność ta wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r. sygn.akt P 24/02 (sentencję ogłoszono w dniu 27 czerwca 2003 r., w Dz.U. Nr 110, poz. 1060), orzekł, że art. 4 ust. 5 powołanej wcześniej ustawy z dnia 31 maja 1996 roku, jest niezgodny z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wymienionego wyroku, Trybunał Konstytucyjny stwierdził (między innymi), że zakwestionowany przepis naruszył art. 32 ust. 1 Konstytucji, bowiem pewien krąg adresatów zróżnicowano, przyjmując za kryterium cechę całkowicie nieistotną, którą jest data złożenia wniosku o przyznanie świadczenia. Jeśli przyjąć, że istnieje pewien zamknięty krąg osób w rozumieniu ustawy represjonowanych, i z tego powodu uprawnionych do uzyskania określonego świadczenia pieniężnego, to uzależnienie przyznania tego świadczenia jedynie od daty złożenia wniosku do stosownego centralnego organu administracji państwowej, nie może być uznane za zgodne z zasadami konstytucyjnymi. Termin złożenia wniosku - stanowiący kryterium czysto formalne - nie może być w tym przypadku uznany za cechę relewantną, uzasadniającą różnicowanie zwłaszcza, że ustawodawca precyzyjnie wyliczył kryteria relewantne uprawniające pewną grupę ludzi do określonych świadczeń, którymi są po pierwsze - fakt podlegania określonym represjom, po wtóre - posiadanie obywatelstwa polskiego i zamieszkiwanie na terytorium Polski, i po trzecie - brak ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego. Z kolei art. 2 Konstytucji, z którego wynika zasada zaufania obywateli do państwa naruszony został między innymi dlatego, że zaskarżony przepis diametralnie zmienił sytuację pewnej grupy obywateli, która pod rządami ustawy w brzmieniu pierwotnym podjęła starania, zmierzające do skompletowania niezbędnej do uzyskania świadczenia pieniężnego dokumentacji, a następnie zaskoczona została nowelizacją, która owe starania uczyniła bezcelowymi. Nie ma przy tym znaczenia, że ustawodawca przewidział dość długi (ponad ośmiomiesięczny) okres pomiędzy wejściem w życie ustawy, a terminem zamykającym możność skutecznego złożenia wniosku o świadczenie, bowiem czasochłonność kompletowania niezbędnej dokumentacji oraz cechy adresatów ustawy (podeszły wiek i stan zdrowia) mogły w wielu przypadkach uniemożliwić dochowanie narzuconego nowelą marcową terminu. Podkreślić trzeba aktualność twierdzeń Trybunału Konstytucyjnego zawartych w dotyczącym uprawnień kombatanckich wyroku z 15 kwietnia 2003 r., SK 4/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 31, zgodnie z którymi "w praktyce postępowań (...) organ administracji zachowuje się często pasywnie, przerzucając cały ciężar gromadzenia materiału dowodowego na zainteresowanych. Także standard informowania i uprzedzania zainteresowanych o konsekwencjach w tym zakresie jest mało zadowalający z punktu widzenia rzetelności wymaganej przez art. 7 k.p.a." (s. 431). Trybunał Konstytucyjny podkreślił w tym orzeczeniu, że "administracja pełni wobec obywatela rolę służebną i w sytuacji, gdy zakończenie procesu weryfikacji dokumentacji jest utrudnione z przyczyn niezależnych od zainteresowanego, to jej obowiązkiem jest fachowa i rzetelna pomoc. Brak takiej pomocy, skutkujący pozbawieniem możliwości dochodzenia uprawnień przez strony postępowania, jest wysoce naganny i nie może prowadzić do naruszenia konstytucyjnie chronionej godności człowieka, na której straży stoi także administracja publiczna" (s. 431). Ponadto, należy wyjaśnić, że stosownie do art. 61 § 1 kpa, żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego, określa przedmiot tego postępowania. W razie zaś wystąpienia wątpliwości co do faktycznej treści tego żądania, sprecyzowanie żądania, należy do strony, a nie do sfery cennej organu administracyjnego, orzekającego w danej sprawie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 1990 r., I SA 367/90; ONSA 1990, z. 2-3, poz. 47). Wniosek złożony w sprawie niniejszej przez skarżącą w dniu 20 grudnia 2001 roku, zawierał żądanie ponownego "rozpatrzenia sprawy", zakończonej wskazaną wcześniej decyzją z dnia[...] , nie określając jednakże trybu, w jakim to żądanie miałoby być rozpoznane. Tego rodzaju sformułowanie żądania strony, nie stanowiło dla organu dostatecznej przesłanki do przyjęcia, że żądanie strony dotyczy uchylenia wskazanej decyzji w trybie, określonym w art. 154 kpa (jak przyjęto w sprawie niniejszej). Ponowne rozpatrzenie sprawy, zakończonej decyzją ostateczną, może nastąpić także w wyniku wznowienia postępowania, a strona skarżąca w powołanym wniosku, wyraźnie powołała się na nowe dowody, co mogłoby stanowić przesłankę do wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa. Organ orzekający w przedmiotowej sprawie, nie wyjaśnił pod tym względem stanu faktycznego sprawy, co należało uznać za naruszenie art. 7 i 77 § 1 kpa, które nie mogło nie mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Z tych wszystkich przyczyn, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b oraz c w związku z art. 135 i art. 152 powołanej wcześniej ustawy - Prawo o postępowaniu... i art. 97 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku. ls/