II SA/Łd 189/12

Dnia 24 kwietnia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.) Protokolant p.o. asystenta sędziego Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi M. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej M. B. kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) - odmówił M. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej ustawie. Ja wynika z akt sprawy, decyzją z dnia [...] r. nr [...], utrzymaną następnie w mocy decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Powyższe rozstrzygnięcia, na skutek uwzględnienia skargi M. B. mocą wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Łd 233/11, zostały usunięte z obrotu prawnego z uwagi na konieczność ustalenia przez organ, czy wysiedlenie strony z miejsca zamieszkania było spowodowane deportacją do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po przeprowadzeniu ponownie postępowania wyjaśniającego, w wyniku którego przesłuchano stronę oraz uzupełniono materiał dowodowy o dokumentację dotyczącą siostry strony – M.W. oraz artykuł M.S. p.t. "Poligon niemiecki pod S." stwierdził, że wysiedlenie rodziny strony z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej ale tworzeniem przez władze okupacyjne poligonu wojskowego, wobec czego brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. B. wskazała, że domaga się przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K. 49/07 i nowelizacją ustawy, która zrównała pojęcie deportacji z pojęciem wysiedlenia. Strona podkreśliła, iż obecne unormowania prawne nie przewidują kryterium geograficznego co do odległości deportacji do pracy przymusowej. Wydana decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem organ błędnie uznał, że strona mogła utrzymywać kontakty z rodziną i przebywała w znanym sobie i przyjaznym środowisku. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich - utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 11 października 2011 r. W motywach rozstrzygnięcia organ orzekający wskazał, że M. B. w listopadzie 1941 r. wraz z całą rodziną oraz pozostałymi mieszkańcami została wysiedlona z rodzinnej miejscowości B. gm. M. Zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł., Oddział w S. z dnia 19 października 2010 r. potwierdza, iż wysiedlenie z miejsca zamieszkania miało związek z budową na tym terenie poligonu wojskowego. Cała ludność gminy M. została wysiedlona do innych powiatów województwa łódzkiego, bądź wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec. Wnioskodawczyni wraz z rodziną trafiła do miejscowości M. położonej w sąsiedniej gminie B. Jako dowód pobytu w tej wsi w czasie okupacji strona przedłożyła ankietę matki G.G. skierowaną w dniu 3 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w S. oraz jej kartę osobową z dnia 16 kwietnia 1951 r., swoją ankietę z dnia 3 maja 1952 r. i kartę osobową z dnia 16 kwietnia 1951 r. Rodzina zamieszkała w domu Polaka wysiedlonego z M. Do tego samego domu dokwaterowano także rodzinę R. Warunki pobytu na wysiedleniu były bardzo ciężkie. Ojciec wnioskodawczyni, z zawodu kowal, z uwagi na swoje umiejętności, otrzymał nakaz pracy na terenie koszar niemieckich. Z kolei, starsza siostra M. B. – J. została skierowana do pracy na terenie gospodarstwa rolnego. Matka strony, podobnie jak wnioskodawczyni i pozostałe rodzeństwo nie pracowała opiekując się dziećmi, w tym chorym synem. W mieszkaniu było zimno, a wyżywienie było bardzo skromne. Wobec tak ustalonego stanu faktycznego, Kierownik Urzędu uwzględniając wiedzę historyczną uznał, że wniosek strony nie wypełnia dyspozycji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, ponieważ wysiedlenie rodziny strony z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej, ale tworzeniem przez władze okupacyjne poligonu wojskowego. Podnoszona przez stronę okoliczność utraty domu i kuźni w rodzinnej miejscowości B. była niewątpliwie formą represji, jednakże - jak podkreślił organ - uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, utraty domu czy gospodarstwa, braku możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej, a warunek ten w przypadku wnioskodawczyni nie został spełniony. Organ podkreślił przy tym, że każda osoba, która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast ustawą o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Zatem osoby, które były zobowiązane do podjęcia pracy, przebywając na wysiedleniu przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie, nie zostały objęte przepisami ustawy. W skardze na powyższą decyzję złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M. B. wniosła o jej uchylenie i przyznanie świadczenia, argumentując, że wiele rodzin, które deportowano z B. do miejscowości C., znajdującej się bliżej niż M. otrzymały sporne świadczenia. W tej sytuacji decyzja organu, odmawiająca przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej jest dla niej krzywdząca i niezrozumiała. Strona podkreśliła, że ojciec jej tuż po przesiedleniu musiał zgłosić się do pracy w zakładzie na terenie koszar wojskowych, gdzie pracował jako kowal, aż do wyzwolenia. Natomiast skarżąca w okresie okupacji była małym dzieckiem, co jednak w świetle orzecznictwa sądowego nie jest przeszkodą do przyznania spornego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez pojęcie ocena prawna rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawa i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Ocena prawna może przy tym dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Wskazania co do dalszego postępowania, immanentnie związane z oceną prawną, określają natomiast sposób postępowania organów w przyszłości. Dokonując przeto kontroli legalności zaskarżonej decyzji oparto się na treści uzasadnienia poprzednio wydanego rozstrzygnięcia dla oceny realizacji wytycznych, w nim zawartych. W motywach orzeczenia z dnia 9 czerwca 2011r. WSA w Łodzi wskazał, iż w stanie faktycznym sprawy, okoliczność wywiezienia skarżącej i jej rodziny z B. do M. pozostaje poza sporem. Przedmiotem należytych ustaleń organu winno być zatem wyjaśnienie czy skarżąca bądź jej rodzice wykonywali pracą o przymusowym charakterze na rzecz okupanta oraz czy praca ta trwała co najmniej sześć miesięcy. Odległość 13 km czy też 20 km, na jaką została wywieziona skarżąca wraz z rodziną w okolicznościach wskazanych przez skarżącą i potwierdzonych zaświadczeniami Archiwum Państwowego wskazuje na spełnienie przesłanki deportacji, od której to spełnienia ustawa uzależnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Ustalenie zaś celu tej deportacji, a więc czy wywiezienie nastąpiło do pracy przymusowej winno być dokonane na podstawie wszystkich, dopuszczalnych przez prawo, dowodów (np. zeznań świadków, oświadczeń strony, dokumentów urzędowych lub prywatnych w postaci listów, zdjęć), w zgodzie z art. 75 § 1 i 2 K.p.a., realizując w ten sposób obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.). Ustalenia organu i ocena materiału dowodowego, poczynione dla realizacji opisanych powyżej wskazań, budzą poważne wątpliwości. Organ bowiem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził, iż wysiedlenie rodziny skarżącej z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej, ale tworzeniem przez władze okupacyjne poligonu wojskowego. Podnoszona przez stronę okoliczność utraty domu i kuźni w rodzinnej miejscowości, była natomiast niewątpliwie formą represji, jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, utraty domu czy gospodarstwa etc. lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej Warunek ten nie został zaś w przypadku skarżącej spełniony. Z powyższą konkluzją nie sposób się zgodzić, biorąc pod uwagę okoliczności, podnoszone w toku postępowania przez skarżącą oraz wytyczne i poglądy prawne, sformułowane w prawomocnym wyroku tutejszego Sądu z dnia 9 czerwca 2011r. W świetle motywów wspomnianego wyroku, fakt deportacji rodziny skarżącej uznać należało za przesądzony (str. 5 uzasadnienia). Ustaleniom podlegać zaś winien cel deportacji, z uwzględnieniem wszelkich dopuszczalnych przez prawo dowodów. Organ zatem, kwestionując fakt deportacji naruszył zasadę związania oceną prawną, dokonaną przez sąd administracyjny w prawomocnym wyroku, kwestionując zaś twierdzenia wnioskodawczyni i jej siostry, związane z charakterem pracy ich ojca, ograniczył się wyłącznie do prostej ich negacji, bez przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego, rozważania te potwierdzającego. Powołany przepis art. 2 pkt 2 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ stanowił, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z treści zacytowanego przepisu i z uzasadnienia wyroku zapadłego w sprawie wynika, iż z "deportacją" mamy do czynienia wówczas, gdy nastąpiło przymusowe wywiezienie, związane ze zmianą miejsca pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Nieuprawnionym pozostaje zatem, w świetle brzmienia powyższej normy prawnej jak i wskazań sądu, co do jej rozumienia, rozróżnianie "wywiezienia" i "wysiedlenia" dla oceny spełnienia przesłanki "deportacji". Podkreślić więc należy, iż z ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez organ w niniejszej sprawie jest dowolna i jako taka sprzeczna z treścią art. 80 k.p.a. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organ nosi znamiona arbitralności, gdyż nie odnosi się bezpośrednio do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pomija wskazania Sądu co do rozumienia jej treści. Tworzy przy tym nowe stany faktyczno–prawne, przez wprowadzenie rozróżnienia między "wysiedleniem" a "wywiezieniem", czego ustawa nie przewiduje. Dyskredytuje pracę wykonywaną na rzecz okupanta jako przymusową w sytuacji, gdy pozwalała ona na zachowanie egzystencji. Z materiału dowodowego nie wynika zaś, by była to dobrowolna praca zarobkowa, za którą ojciec skarżącej otrzymywał wynagrodzenie i z której mógł w każdym czasie zrezygnować. Przeciwnie dowody w sprawie wskazują, iż rodzina skarżącej została wywieziona i skierowana do pracy bez ich zgody, a wykonywana praca, jeżeli pozwalała na utrzymanie rodziny, to nie traciła waloru pracy przymusowej. Nie niweczy również faktu spełnienia przesłanek ustawowych, uprawniających skarżącą do świadczenia pieniężnego okoliczność, iż sama skarżąca jako małe dziecko, przebywając z rodzicami (ojcem) pracującymi na deportacji, nie była zmuszana do wykonywania tej pracy. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a., zasądzając na rzecz skarżącej ich zwrot w kwocie równej uiszczonemu wpisowi sądowemu. Z uwagi natomiast na charakter prawny zaskarżonej decyzji - niepodlegającej wykonania i nienadającej się do wykonania - za bezprzedmiotowe uznano orzekanie w tym zakresie na podstawie art. 152 p.p.s.a. B.C.