II SA/Łd 215/14

Dnia 29 lipca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant st. sekr. sąd. p.o. asystenta sędziego Dominika Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 lipca 2014 roku sprawy ze skargi J. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku; 3. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu I. W., prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego w Ł. przy ulicy [...] wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększone o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. LS Decyzją z dnia [...] znak [...] Prezydent Miasta Ł. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. z 2013 r., poz. 267 – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: k.p.a.), art. 3 pkt 18, art. 4, art. 6 ust. 1, art. 8, art. 14, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm. - w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: ustawa), uznał za nienależnie pobrane świadczenia: zasiłek rodzinny na dziecko B. O. w wysokości 115 zł miesięcznie za okres od 1 sierpnia 2013 r. do dnia 31 października 2013 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. Jak wynika z akt sprawy, na wniosek J. O. z dnia 3 września 2012 r., decyzją z dnia [...] organ przyznał stronie prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko B. O. w wysokości 115 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. oraz prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko M. O. w wysokości 106 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. W dniu 4 listopada 2013 r. wpłynęło do organu zaświadczenie Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr [...] w Ł. z dnia 28 października 2013 r. z którego wynika, iż syn strony B. O. był uczniem Technikum Nr [...] w okresie od 14 listopada 2012 r. do dnia 5 lipca 2013 r. kiedy to odebrał dokumenty rezygnując tym samym z nauki w w/w szkole. Mając na uwadze ustalony stan faktyczny organ stwierdził, iż w dniu 5 lipca 2013 r. syn strony utracił status ucznia, co za tym prawo do zasiłku rodzinnego od dnia 1 sierpnia 2013 r. jak również dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Podkreślił, wskazując na wypracowane stanowisko sądów administracyjnych, iż zarówno zmiana decyzji pierwotnej przyznającej świadczenie, jak i jej uchylenie ma charakter konstytutywny, bowiem wpływa na dotychczasowy zakres przyznanych świadczeń – odmiennie je kształtuje lub wręcz je odbiera. Zasadą zatem jest, iż decyzja wydana w trybie art. 32 ust. 1 ustawy może wywrzeć skutki wyłącznie na przyszłość. W sytuacji zaś gdy upłynął okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a decyzja w tej części wygasła, brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie art. 32 ust. 1 ustawy z mocą wsteczną tj. od dnia 1 sierpnia 2013 r. W takim wypadku zastosowanie znajduje instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 sierpnia 2013 r. od dnia 31 października 2013 r. W odwołaniu od powyższej decyzji J. O. wyjaśniła, iż w dniu 5 lipca 2013 r. syn odebrał dokumenty z dotychczasowej szkoły celem rozpoczęcia nauki w nowej szkole, co uczynił w tym samym miesiącu. Z początkiem roku szkolnego rozpoczął naukę w nowej szkole, czas od 6 lipca 2013 r. do dnia 15 lipca 2013 r. był to czas naboru do szkoły. Podkreśliła, iż zachowana była ciągłość pobierania nauki, syn nie zrezygnował ze szkoły, nastąpiła jedynie zmiana szkoły. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 30 ustawy, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przywołując ustalony stan faktyczny sprawy Kolegium zwróciło uwagę, iż stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jednocześnie zgodnie z art. 16 ust. 5 i ust. 5a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 ze zm.) obowiązek szkolny spełnia się przez uczęszczanie do szkoły podstawowej i gimnazjum, lub publicznych albo niepublicznych. Po ukończeniu gimnazjum obowiązek nauki spełnia się przez uczęszczanie do publicznej lub niepublicznej szkoły ponadgimnazjalnej, przez realizowanie, zgodnie z odrębnymi przepisami, przygotowania zawodowego u pracodawcy. Kolegium podkreśliło, iż w niniejszej sprawie bezspornym jest, iż syn strony z dniem 5 lipca 2013 r. stracił status ucznia, zatem z dniem 1 sierpnia 2013 r. prawo do świadczeń rodzinnych. Nadto stosownie do art. 63 ustawy o systemie oświaty rok szkolny we wszystkich szkołach i placówkach rozpoczyna się z dniem 1 września każdego roku, a kończy z dniem 31 sierpnia następnego roku, niemniej nie ma on zastosowania w sprawie gdyż z dniem 5 lipca 2013 r. syn strony utracił status ucznia, a przywołana norma odnosi się do osób ten status posiadających. Kolegium zwróciło uwagę, iż z zaświadczenia z dnia 16 lipca 2013 r. wynika, iż B. O. będzie uczniem I semestru w roku szkolnym 2013/2014, a zaświadczenie z dnia 3 września 2013 r. potwierdza, ze jest uczniem I semestru w roku szkolnym 2013/2014. Skoro zatem syn strony od 1 września 2013 r. uczęszcza do klasy pierwszej to z tym dniem nabył status ucznia, a nie z dniem przyjęcia do szkoły. Kolegium stwierdziło, wbrew stanowisku strony, iż syn nie kontynuował nauki od dnia 5 lipca 2013 r. zatem nie spełniał przesłanek ustawy, w konsekwencji świadczenia pobrane za okres od 1 sierpnia do 31 października są świadczeniami nienależnie pobranymi. Nadto zdaniem organu, strona nie wywiązała się z ciążącego na niej obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenie o fakcie rezygnacji z nauki w szkole. O obowiązku takim strona była pouczona, podobnie jak o warunkach koniecznych do korzystania z prawa do świadczenia rodzinnego. Organ wskazał, iż pouczenie takie znajduje się zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia (część VII wniosku) jak i w decyzji organu I instancji z dnia 10 września 2012 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J.O. powtórzyła argumentację odwołania podkreślając, iż decyzja organu I instancji dotyczy świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego w okresie od 1 sierpnia 2013 r. do dnia 31 października 2013 r. Z kolei w decyzji organu II instancji mowa jest o tym, iż syn utracił status ucznia z dniem 1 września 2013 r. i świadczenia są nienależnie pobrane we wrześniu i październiku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o oddalenie skargi. W piśmie z dnia 24 maja 2014 r. wyznaczony z urzędu pełnomocnik strony skarżącej podtrzymał zarzuty i wnioski skargi. Wniósł o zasądzenie na rzecz strony kosztów postepowania w tym kosztów niepłaconej pomocy prawnej oświadczając, iż opłaty nie zostały uiszczone w całości lub części. Nawiązując do argumentów uzasadnienia skargi pełnomocnik podkreślił, iż termin odebrania przez syna strony dokumentów z dotychczasowej szkoły podyktowany był zasadami naboru do nowej placówki kształcenia. Przepisy ustawy o systemie oświaty nie precyzują kiedy dana osoba traci status ucznia i czy w ogóle go traci w sytuacji zmiany szkoły w trakcie roku szkolnego, który zgodnie z art. 63 w/w ustawy rozpoczyna się z dniem 1 września każdego roku, a kończy z dniem 31 sierpnia następnego roku. Zdaniem pełnomocnika nieprawidłowe jest stanowisko organu, iż o utracie przez syna strony statusu ucznia przesądza art. 16 w/w ustawy, gdyż nie precyzuje on w jaki sposób realizuje się obowiązek szkolny u osób do 18 roku życia. Nadto nie poparte jakimikolwiek argumentami jest stwierdzenie SKO jakoby art. 63 w/w ustawy nie miał zastosowania w sprawie. Dalej, pełnomocnik poparł wywód skarżącej, iż w pełni zasadne jest stwierdzenie, że syn strony dokonując zmiany szkoły w trakcie przerwy wakacyjnej nie utracił statusu ucznia, gdyż nie przerwał nauki a jedynie dokonał wyboru innej placówki. Pełnomocnik podkreślił, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych stanowi "zasiłek rodzinny przysługuje (...) do ukończenia przez dziecko (...) nauki w szkole (...)" Zdaniem pełnomocnika takie sformułowanie oznacza, ze ustawodawca nie miał na myśli konkretnej szkoły lecz ukończenie nauki, która w myśl art. 64 ustawy o systemie oświaty następuje z dniem 31 sierpnia następnego roku. Wyjaśnił, iż syn strony decydując się na zmianę szkoły i dążąc do kontynuowania nauki nie mógł poczekać z rezygnacją z dotychczasowej placówki do końca roku szkolnego – 31 sierpnia 2013 r., gdyż wówczas okres rekrutacji do nowej szkoły zostałby już zakończony. Tym samym przyjęcie, że uzyskany przez stronę zasiłek jest nienależny z uwagi na zmianę palcówki szkolnej nie znajduje poparcia w obowiązujących przepisach. Pełnomocnik dodał, iż nawet gdyby przyjąć, iż syn strony utracił status ucznia z dniem 7 lipca 2013 r. to niezrozumiałym jest uznanie za nienależnie pobrane jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014, w sytuacji gdy sam organ przyznaje, że od 1 września 2013 r. syn status ucznia niewątpliwie posiada z racji kontynuowania nauki. Nadto z tej samej przyczyny nie mogą być uznane za nienależnie pobrane świadczenia za wrzesień i październik 2013 roku, gdyż w tych miesiącach syn strony był ponownie uczniem. Kończąc pełnomocnik zwrócił uwagę na zapis art. 30 ustawy, na tle którego wypracowane zostało stanowisko judykatury, iż warunkiem wydania decyzji o treści tożsamej z zaskarżoną jest świadomość osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Dla skarżącej oczywistym było, iż w przypadku rezygnacji syna z kształcenia winna o tym poinformować organ, jednakże poza jej świadomością pozostawała okoliczność, iż zmiana przez syna szkoły w trakcie roku szkolnego może stanowić podstawę do utraty przez nią prawa do zasiłku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do regulacji art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm. – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c p.p.s.a.). Po myśli art. 134 §1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja organu II instancji, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, narusza prawo w stopniu opisanym w powołanych wyżej przepisach. Kontroli sądu poddana została decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł., mocą której uznano za nienależnie pobrane świadczenia: zasiłek rodzinny na dziecko B.O. w wysokości 115 zł miesięcznie za okres od 1 sierpnia 2013 r. do dnia 31 października 2013 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. Jako materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia wskazano przepis art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W myśl art. 30 ust 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 wskazanej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przechodząc do rozważań dotyczących prawidłowości zastosowania przywołanych przepisów przypomnieć należy, co jest w sprawie niesporne, że decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] przyznano stronie prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko B. O. w wysokości 115 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. oraz prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko M. O. w wysokości 106 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 w wysokości 150 zł za wrzesień 2013 r. W przedmiotowej sprawie organy obu instancji uznały, że B. O. z dniem 5 lipca utracił status ucznia, a tym samym prawo do zasiłku rodzinnego i związanym z nim dodatków, co uzasadnia uznanie pobranego świadczenia od dnia 1 sierpnia 2013 r. do dnia 31 października 2013 r., a więc do końca okresu zasiłkowego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014, przyznanego w tymże okresie zasiłkowym, za świadczenie nienależnie pobrane. Niespornym jest w sprawie, że B. O. w dniu 5 lipca 2013 r. odebrał dokumenty ze szkoły do której uczęszczał tj. Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr [...] w Ł. i złożył je, w związku ze zmianą szkoły, w innej placówce szkolnej tj. w Trzyletnim Liceum dla Dorosłych "[...]" w Ł., gdzie rozpoczął z dniem 1 września 2013 r. zajęcia szkolne. Jak wynika z oświadczenia skarżącej złożonego w toku postępowania okres rekrutacji w nowej szkole trwał od dnia 6 lipca 2013 r. do dnia 15 lipca 2013 r. W dniu 16 lipca 2013 r. wskazana szkoła wydała zaświadczenie ( dołączone do odwołania), że B.O. będzie w roku szkolnym 2013/2014 słuchaczem/uczniem tej szkoły. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2, czyli rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka bądź opiekunowi faktycznemu, do ukończenia przez dziecko nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21. roku życia. W myśl art. 8 pkt 6 ustawy do zasiłku rodzinnego przysługuje dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że z art. 24 ustawy wynika generalna zasada przyznawania prawa do świadczeń rodzinnych na czas określony jako "okres zasiłkowy", definiowany w art. 3 pkt 10 ustawy jako okres od dnia 1 listopada do dnia 31 października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych. Z kolei zgodnie z art. 63 ustawy z dnia 7 września 19991 r. o systemie oświaty ( tj. Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) rok szkolny we wszystkich szkołach i placówkach rozpoczyna się z dniem 1 września każdego roku, a kończy z dniem 31 sierpnia następnego roku. Co do zasady więc ukończenie nauki w szkole ustawodawca wiąże z zakończeniem roku szkolnego, co ma miejsce w dniu 31 sierpnia. Niewątpliwie więc rok szkolny obejmuje nie tylko zajęcia dydaktyczne, których terminy określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego ( Dz.U. Nr 46, poz. 432 ze zm.), ale również planowane przerwy w zajęciach takie jak ferie, czy wakacje. Tym samym, zdaniem sądu, zmiana szkoły w czasie roku szkolnego, w okresie wakacji, tak jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może być znaczeniowo różna od zmiany dokonanej w czasie trwania zajęć i nie może powodować utraty uprawnień do zasiłku rodzinnego i powiązanych z nim dodatków tym bardziej, że odbywa się bez szkody dla zajęć dydaktycznych. W okolicznościach przedmiotowej sprawy odległość czasowa związana z utratą statusu ucznia w związku z odebraniem dokumentów ze szkoły i uzyskaniem tegoż statusu w kolejnej placówce, wynika jedynie z określonego systemu nauczania i naboru. Podkreślić należy, że ustawodawca nie wprowadził zakazu zmiany szkoły czy profilu nauczania. Oczywistym wydaje się przy tym, że zmiana szkoły ( syn skarżącej po zakończeniu zajęć dydaktycznych w jednej szkole, rozpoczął je w prawem przewidzianym terminie w nowej szkole) w okresie wakacyjnym mogła odbyć się jedynie w drodze ogólnie przeprowadzonego naboru. Uwadze organu I instancji, wydającej swoją decyzję dnia [...], uszła okoliczność, że w tym czasie B. O. posiadał status ucznia, który nabył wraz z nowym rokiem szkolnym, wobec rozpoczęcia nauki po wakacjach w zmienionej szkole. Fakt ten został pominięty również przez organ II instancji. Tymczasem, zdaniem sądu, ustawodawca nie wiąże przesłanki przewidzianej w art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z ukończeniem nauki w konkretnej szkole, ale z ukończeniem nauki w szkole definiowanej w art. 3 pkt 18 ustawy. Okoliczności podnoszone przez skarżącą wskazują, iż jej syn nie ukończył nauki w szkole w rozumieniu przywołanych przepisów, a organy w sposób należyty tej okoliczności nie wyjaśniły. Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji winien uwzględnić wskazania i motywy zawarte w uzasadnieniu niniejszego wyroku, w szczególności dotyczące interpretacji pojęcia "ukończenia nauki w szkole" i wyjaśnić niezbędne okoliczności dla oceny stanu faktycznego i prawidłowego rozstrzygnięcia badając, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy zachodzą przesłanki zastosowania instytucji świadczenia nienależnie pobranego. Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu orzeczono w oparciu art. 250 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (tj. Dz. U. z 2013 r., poz. 490). B.A.