II SA/Łd 224/07

Dnia 20 czerwca 2007 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Protokolant asystent sędziego Katarzyna Orzechowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 czerwca 2007 roku przy udziale - sprawy ze skargi M. Ż. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów z dnia [...], Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej – M. Ż. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie przepisu art.127 par. 3 i art. 138 par. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Nr [...] odmawiającą przyznania M. Ż. uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że M. Ż. wystąpiła w dniu 1 czerwca 2006 r. do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich w związku z pobytem w obozie przesiedleńczym w K. w kwietniu 1941 r. Do wniosku dołączyła między innymi oświadczenia świadków A. G. i M. Z. oraz pisma z Archiwum Państwowego w Łodzi i Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, stwierdzające nieposiadanie przez te instytucje dokumentów mogących potwierdzić jej pobyt w obozie przesiedleńczym w K.. W tym stanie rzeczy decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił wnioskodawczyni przyznania uprawnień kombatanckich z uwagi na fakt, iż nie przedstawiła ona dowodów potwierdzających jej pobyt w obozie przesiedleńczym, a zgłoszeni przez nią świadkowie nie przedłożyli dowodów na swój pobyt w tym obozie. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem M. Ż. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] W jego ocenie prawidłowa jest konkluzja, że zainteresowana nie przedstawiła dostatecznych dowodów potwierdzających, że podlegała represjom, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, a w aktach sprawy nie zgromadzono dokumentów potwierdzających jej pobyt w obozie przesiedleńczym w K.. W ocenie organu oświadczenia świadków zgłoszonych przez M. Ż. były sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Organ wskazał, iż skarżąca ubiegając się o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395 ze zm.) podała, iż przebywała na deportacji na terytorium III Rzeszy (Mohrberg) w okresie od kwietnia 1940 r. do maja 1945 r. załączając odpowiednią opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę oraz oświadczenia świadków Z. K. i R. B.. Świadkowie ci potwierdzili, iż zainteresowana przebywała na deportacji na terytorium III Rzeszy w okresie od 15 kwietnia 1940 r. do 20 grudnia 1945 r. Wnioskodawczyni nie wspominała wówczas o pobycie w obozie przesiedleńczym w K.. W tym stanie rzeczy organ uznał złożone w niniejszym postępowaniu wyjaśnienia strony i oświadczenia świadków za niewiarygodne. W dniu 12 lutego 2007 r. M. Ż. złożyła skargę na powyższą decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wnosząc o wnikliwe rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu skarżąca wskazała na duży upływ czasu oraz młody wiek w chwili deportacji. Podniosła, że jako jedenastoletnie dziecko została wraz z rodzicami wywieziona do łagrów w K., gdzie przebywała do czasu przewiezienia do M.. Zaznaczyła, iż w 1952 r. całkowicie spłonął jej dom, a wraz z nim wszelkie dokumenty, którymi mogłaby się podeprzeć w niniejszym postępowaniu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko i powtarzając argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), (w skrócie: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Analogiczne unormowanie zawiera art. 1 par. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ), który stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Stosownie do unormowania zawartego w art. 145 par. 1 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 par. 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się w zaskarżonej decyzji oraz w decyzji ją poprzedzającej tego rodzaju uchybień, które nie pozwalają na ich pozostawienie w obrocie prawnym. Organ administracji ferujący decyzje w niniejszym postępowaniu, prawidłowo wskazał na przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 42, poz. 371 ze zm.), jako na podstawę prawną rozstrzygnięcia. W szczególności przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c) stanowi, iż przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Co prawda organ administracji nie eksponuje tego w uzasadnieniach wydanych decyzji – ale z drugiej strony nie budzi to też wątpliwości – iż obóz w K., na pobyt w którym powołuje się skarżąca zaliczony został w przepisie par. 6 pkt 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154 ze zm.) jako inne miejsce odosobnienia określone w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. O ile przywołanej powyżej podstawie rozstrzygnięcia nie można postawić zarzutu niezgodności z prawem, o tyle zarzut ten jest aktualny w zakresie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Nie może być kwestionowana okoliczność, iż organy administracji w toku prowadzonego postępowania winny stać na straży praworządności i podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązkiem organu administracji publicznej jest wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 par. 1 k.p.a.). Zaś ocena udowodnienia określonej okoliczności możliwa jest jedynie na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Natomiast w niniejszej sprawie zachowanie organów administracji w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego narusza powyższe regulacje i prowadzi do wniosku o dowolności rozstrzygnięcia w przedmiocie pobytu skarżącej w obozie przesiedleńczym w K.. Na wstępie należy wskazać, iż przepisy postępowania administracyjnego hołdują zasadzie prawdy materialnej, która nie zwalnia organów od inicjatywy dowodowej a nawet poszukiwania dowodów dla wszechstronnego i wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Wszak przywołany powyżej przepis art. 7 k.p.a. jednoznacznie nakłada na organ obowiązek stania na straży praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W realiach niniejszej sprawy obowiązek ten został naruszony poprzez przerzucenie ciężaru dowodowego na skarżącą i ostateczne skonstatowanie, iż "strona nie przedstawiła dowodów w wystarczający sposób potwierdzających jej pobyt w obozie". Niezależnie od tego, iż przepis art. 7 k.p.a. odnosi się do ogółu postępowań administracyjnych, to dodatkowo w niniejszej sprawie należy wskazać, iż stroną postępowania jest osoba starsza, dla której poruszanie się w materii prawnej, a w szczególności poszukiwanie nowych dowodów na potwierdzenie swych twierdzeń jest trudne, a częstokroć niemożliwe. Uzasadnia to szczególną aktywność dowodową organu administracji i jednocześnie nakazuje sądowi sprzeciwiać się wszelkim przejawom kontradyktoryjnego sposobu ustalania stanu faktycznego sprawy. Skoro wywiezienie skarżącej do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy jest tą okolicznością, która nie jest kwestionowana w toku niniejszego postępowania, to wydaje się oczywistym, iż kwestia sposobu w jaki skarżąca dostała się do tejże pracy na terenie Rzeszy winna być podstawową sferą aktywności dowodowej organu. Nie może ujść uwadze kwestia tego, iż były dwie zasadnicze drogi wywożenia ludności polskiej z okolic Ł. na roboty przymusowe w głąb III Rzeszy i na tereny państw okupowanych: albo za pośrednictwem obozów, w których ludność oczekiwała na deportację koleją albo też deportacja następowała bezpośrednio po zatrzymaniu. Mając na uwadze wątłość materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wydaje się, iż ustalenie okoliczności związanych ze sposobem deportacji do pracy przymusowej już nie szczegółowo rodziny skarżącej – bowiem jak wynika z dotychczasowych ustaleń dowody z dokumentów w tym zakresie nie są możliwe do odnalezienia, ale mieszkańców wsi, z której deportowano rodzinę skarżącej. Powyższe ustalenie może być elementem decydującym przy ocenie materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie. W szczególności powyższe ustalenie może wskazać w jaki sposób, w okresie który podaje skarżąca za czas swej deportacji, były wywożone na roboty przymusowe osoby mieszkające na terenie, z którego została deportowana. W szczególności w oparciu o ten dowód skonfrontowany z innymi dowodami przeprowadzonymi w tym postępowaniu organ mógłby przesądzić kwestię w jaki sposób skarżąca dostała się na roboty przymusowe. Skoro bowiem w zasadzie nie było innej drogi niż jedna z tych wskazanych powyżej, to wykluczenie jednej z tych dróg stawiałoby w zupełnie innym świetle twierdzenia skarżącej o pobycie w obozie przejściowym. Przydatnym dowodem z dokumentów – choć nie odnoszącym się bezpośrednio do kwestii pobytu w obozie przesiedleńczym – może okazać się również zaświadczenie pochodzące z miejsca deportacji skarżącej na terenie III Rzeszy. W szczególności jego ocena mogłaby dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie w jakim okresie skarżąca była deportowana do pracy przymusowej. W toku postępowania przewijają się bowiem dwie daty tego wydarzenia kwiecień 1940 r. i kwiecień 1941 r.. Ponieważ ustalenie tej daty w toku niniejszego postępowania odbyło się w oparciu o ocenę oświadczeń osób uznawanych za świadków, to w ocenie sądu takie działanie ze strony organów administracji nie jest wystarczające. Owszem na taką ocenę można byłoby się zgodzić gdyby rzeczywiście wyczerpana została możliwość dowodzenia tejże okoliczności innymi źródłami dowodowymi, a tak w niniejszej sprawie nie jest, a po wtóre gdyby owe dowody z zeznań świadków zostały rzeczywiście przeprowadzone w sposób przewidziany w procedurze administracyjnej uwzględniający możliwość uzyskania od świadków szczegółowych informacji na tematy związane z pobytem w obozie deportacyjnym. Nie można wykluczyć, iż dowody wskazane powyżej znajdują się w aktach postępowania administracyjnego zakończonego decyzją o przyznaniu skarżącej świadczenia z tytułu deportacji. Jeżeli tak jest, to wówczas rolą organu będzie jedynie ocena tych dowodów w powiązaniu z wynikami postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w ramach niniejszej sprawy. Jednocześnie wskazać należy, iż błędem w przeprowadzonej dotychczas ocenie materiału dowodowego jest nadmierne eksponowanie okoliczności, które legły u podstaw decyzji o przyznaniu skarżącej świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wynik tamtego postępowania nie ma mocy prejudykatu dla niniejszej sprawy, a tym samym nie zwalnia aktualnie organu od samodzielnych ustaleń i poszukiwań dowodu. Bezkrytyczne powoływanie się na ustalenia będące podstawą rozstrzygnięcia w tamtej sprawie jest błędem. Nie można bowiem wykluczyć, iż to w tamtym postępowaniu nieprawidłowo ustalono datę rozpoczęcia deportacji. Znaczny upływ czasu i młody wiek skarżącej w okresie deportacji nakazują ostrożność w ocenie dowodów pochodzących w tym zakresie ze źródeł osobowych. Nieprawidłowe jest również deprecjonowanie przez organ oświadczeń składanych przez świadków w toku niniejszego postępowania z tej tylko przyczyny, iż osoby te nie mają przyznanych uprawnień kombatanckich w związku z pobytem w obozie przesiedleńczym w K.. Tak długo jak domaganie się przyznania uprawnień kombatanckich nie jest obowiązkiem a prawem strony, tak długo ocena dowodów dokonywana na tej podstawie nie będzie możliwa do zaakceptowania. Co więcej – choć nie dotyczy to świadków zgłoszonych w niniejszej sprawie bowiem ci urodzili się w 1929 r. – skoro pobyt w obozie w K. stanowił represję jedynie wobec osób, które nie przekroczyły 14 roku życia, to tym samym nie wobec każdego kto przebywał w tym obozie możliwe jest ustalenie uprawnień kombatanckich. Z przytoczonych powyżej względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie przepisu art. 145 par. 1 pkt 1 "c" p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą uznając, iż stwierdzone naruszenia przepisów o postępowaniu miały istotny wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia zarówno przez organ pierwszej instancji, jak i przy ponownym rozpoznaniu sprawy. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie przepisu art. 200 p.p.s.a.. Z tych wszystkich względów orzeczono jak powyżej.