II SA/Łd 227/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Asesor WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 maja 2006 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Łodzi T. K. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz B.P. kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. II SA/Łd 227/06 UZASADNIENIE Decyzją (Nr [...]) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił B.P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, na podstawie art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, wyjaśnił iż represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Ponieważ wnioskujący o świadczenie pieniężne nie spełnia określonego przepisami prawa warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, dlatego też zasadnym było odmówienie stronie przyznania świadczenia. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy Pan P. zarzucił, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. nie określił na podstawie, jakich dokumentów, czy też ich braku poczynił ustalenia, które stały się podstawą rozstrzygnięcia. Podkreślił, iż z załączonych do akt sprawy dokumentów wyraźnie wynika, że w wieku 7 lat tj. w kwietniu 1943 roku, święta wielkanocne, został wywieziony z G. koło B. do obozu przejściowego w P. a po kilku dniach do Francji (Metz) skąd został przewieziony na farmę rolną w A(Chátel-Chéréy poczta Aporemo k/Varennes) – Francja, gdzie pracował na równi z dorosłymi. Zdaniem strony okres pobytu we Francji to kwiecień 1943 do minimum 1945 roku, gdyż Francja została wyzwolona w dniu 7 maja 1945r., dlatego też nie znajduje podstaw do kwestionowania długości okresu przebywania w obozie. Jak również charakteru wykonywanej pracy, ponieważ już w wyroku z dnia 6 kwietnia 2005r. wydanym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, w innej sprawie strony, czytamy, że zebrane dowody potwierdzają okoliczność pracy przymusowej na deportacji. Decyzją (Nr [...]) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania i powołując przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, wskazał, iż wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślił, że Pan P. był deportowany do Francji w dniu 17 kwietnia 1944r. – jest to data wywiezienia z obozu przesiedleńczego podana przez Archiwum Państwowe w Ł., a pobyt na deportacji po dniu 14 września 1944r. – data wyzwolenia Chátel-Chéréy poczta Aporemo k/Varennes, ustalona na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Lester Perfect International, Warszawa 1995r. – stracił charakter represji w rozumieniu powoływanej ustawy. W świetle powyższego, okres deportacji trwał zaledwie 4 miesiące i 28 dni, fakt wyzwolenia Chátel-Chéréy potwierdził sam wnioskodawca, w swej relacji zawartej w kwestionariuszu z dnia 1 października 2003r. Zdaniem organu prezentowane stanowisko jest zgodne z wykształconym orzecznictwem sądowym, m.in. z wydanym w podobnym stanie faktycznym, wyrokiem NSA w W. z dnia 9 sierpnia 2001r., V NSA 3877/00, gdzie czytamy, że "pojęcie pracy przymusowej na deportacji dotyczy pracy na terenach III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych. Nie oznacza to jednak, że cały okres pracy deportowanych pracowników, bez względu na losy wojny podlega zaliczeniu do okresu uprawniającego do świadczenia pieniężnego. Z chwilą bowiem wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę". Nadto organ wskazał, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona podniosła, iż była deportowana do Francji już w kwietniu 1943r. i powołała się na zeznania M. H. i B. K.. Jednakże data podana przez stronę i świadków jest inna. Pismo z Archiwum Państwowego w Ł. wskazuje datę 17 kwietnia 1944r., z kolei w Arbeitskarte ojca strony W. P, wydane w dniu 21 kwietnia 1944r., widnieje stempel niemieckiej policji granicznej o wyjeździe w dniu 23 kwietnia 1944r. Strona poproszona o wyjaśnienie tych rozbieżności stwierdziła, iż jej deportacja prawdopodobnie miała miejsce w kwietniu 1944 roku. Zauważyć należy także, że z oświadczenia M. H. wynika, iż nie przebywała we Francji, lecz w Niemczech i to już od kwietnia 1942r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi Pan P. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zarzucił naruszenie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Przez przyjęcie, że odwołujący się nie był deportowany do pracy przymusowej we Francji w okresie II wojny światowej na co najmniej okres 6 miesięcy oraz przyjęcie, że atak partyzantów na Szato i przejazd wojsk amerykańskich przez tę miejscowość, bez jej faktycznego zajęcia był rzeczywistym wyzwoleniem, bowiem do grudnia 1944r. farmą nadal zarządzał Niemiec a praca pod jego nadzorem była wykonywana. Uzasadniając skarżący przyznał, iż z uwagi na swój ówczesny, jak i obecny wiek, może się mylić co do daty wywiezienia do pracy przymusowej, w tej kwestii zgadza się z organem. Jednakże nie może się zgodzić, iż data 14 września 1944r. jest datą, którą należy przyjąć za datę końcową okresu jego deportacji. Sucha wzmianka w wydawnictwie "Atlas II Wojny Światowej" nie może być podstawą rozstrzygnięcia, bowiem dopiero po zmianie zarządu farmy i przejęciu jej przez Francuzów w grudniu 1944r. wszyscy uzyskali wolność. Okres deportacji trwał zatem od kwietnia 1944r. do grudnia 1944, był dłuższy niż 6 miesięcy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. przytaczając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i nieznajdując uzasadnienia dla zarzutów skargi, wniósł o jej oddalenie. Występujący w sprawie Prokurator Prokuratury Okręgowej w Łodzi wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem (art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić w całości lub części (art. 145 § 1 ust.1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), stwierdzić jej nieważność w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 ust. 2 w/w ustawy). Ewentualnie stwierdzić, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 ust. 3 w/w ustawy). W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przy czym sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Rozpatrując złożoną skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się uchybień, których skutkiem było uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu. Podstawę prawną podjętych przez organ rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. W szczególności przepis art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy, gdzie ustawodawca wyraźnie wskazał, co należy rozumieć pod pojęciem "represji". I tak "represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945". Istotne jest zatem ustalenie czy miała miejsce sama deportacja do pracy przymusowej oraz jak długi był okres tej deportacji. W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, iż skarżący był deportowany do pracy przymusowej na teren Francji, kwestią sporną, wymagającą rozstrzygnięcia jest zatem właściwe ustalenie czasookresu trwania deportacji do pracy przymusowej, pobytu poza miejscem zamieszkania. Po pierwsze należy wskazać, iż w powołanym przepisie art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy, ustawodawca zakreślił minimalny czas trwania okresu deportacji tj. represja w postaci deportacji do pracy przymusowej ma trwać "co najmniej 6 miesięcy". Po drugie zaś ustalił przedział czasu, w którym taka represja ma wystąpić, uczynił to poprzez użycie zwrotu "w okresie wojny". Oznacza to, iż tak rozumiana represja, zgodnie z intencją ustawodawcy, obejmuje całkowity okres trwania wojny na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych. Za początek tego okresu należy zatem przyjąć datę 1 września 1939 roku, datę końcową wyznacza zaś dzień wyzwolenia, przyjęty jako dzień 8 maja 1945 roku, w tym przedziale czasowym powinien mieścić się okres deportacji. Powyższe znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, publ. OSNP 2000/3/86, Sąd Najwyższy wprost wskazał, iż "użyte w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, pojęcie "deportacji" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 roku do dnia 8 maja 1945 roku". Dodatkowo ustawodawca położył nacisk na fakt samego wywiezienia do pracy przymusowej, a więc na okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Uzasadnione jest to faktem, iż przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały walki i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę, kończyły się w różnych okresach i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensywy III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W tej sytuacji jedynie data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR. Reasumując powyższe, należy jeszcze raz powtórzyć, iż nie budzi wątpliwości okoliczność, iż skarżący w dniu 17 kwietnia 1944 roku został deportowany do pracy przymusowej na teren Francji i po tej dacie pracował na farmie w miejscowości Chátel-Chéréy poczta Aporemo k/Varennes. Jednak nie sposób zgodzić się z organem, iż datą końcową okresu deportacji jest data wyzwolenia miejscowości Chátel-Chéréy ustalona na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana oraz że praca wykonywana po tej dacie nie ma już charakteru pracy przymusowej, nie można wykluczyć, że gospodarstwo rolne, w którym pracował skarżący po dniu 14 września 1944r. (data wyzwolenia ustalona przez organ) nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy byli zmuszeni do wykonywania w nim pracy. Powrót do kraju nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką. Okoliczności te zostały pominięte przez organ orzekający w sprawie Sąd orzekający zgadza się, iż datą końcową okresu represji jest data 8 maja 1945r. i podziela w tym zakresie ukształtowaną linię orzeczniczą, zgodnie, z którą określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. daty 8 maja 1945 roku, a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r., II SA/Łd 535/00, niepublikowany). W kontekście powyższego zwrócić należy również uwagę na fakt naruszenia przez organ administracji publicznej przepisu art. 81 kpa zgodnie, z którym okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwości wypowiedzenia się, co do przeprowadzanych dowodów. W powołanym przepisie sformułowane zostało prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi konkretyzację zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym (art. 10 kpa) w odniesieniu do postępowania wyjaśniającego. Obowiązkiem organu jest zatem pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się, złożenia końcowego oświadczenia. Dana okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną jedynie, gdy organ zapewnił stronie możność ustosunkowania się co do przeprowadzonych dowodów. Przepis art. 81 kpa nie wymaga, aby strona rzeczywiście wypowiedziała się co do wszystkich dowodów, wystarczy gdy z akt sprawy wynika, że organ zapewnił stronie taką możliwość, chociażby strona z tej możliwości nie skorzystała. Zachowanie wymagań art. 79 kpa i art. 81 kpa niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy – wyrok NSA z dnia 13 lutego 1986r., II SA 2015/85, publ. ONSA 1986/1/13. Badając niniejszą sprawę pod kątem powyższych uregulowań należy wskazać, iż w aktach administracyjnych nie znajduje się końcowe oświadczenie strony skarżącej ani też żaden dokument potwierdzający zawiadomienie skarżącego o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwania do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Realizacja prawa do wypowiedzenia "ostatniego słowa" miała w przedmiotowej sprawie tym większe znaczenie, iż organ dokonując ustalenia daty wyzwolenia Chátel-Chéréy oparł się na informacji zamieszczonej w wydawnictwie "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Lester Perfect International i uczynił to dopiero na etapie postępowania drugoinstancyjnego. Strona skarżąca nie miała zatem możliwości odnieść się do treści tego dowodu przyjętego przez organ orzekający, zaś ten właśnie dowód został uznany za posiadający szczególne znaczenie dla wyjaśnienia istoty sprawy, dla końcowego rozstrzygnięcia. Dodatkowo zwrócić należy uwagę na formę uzasadnień sformułowanych przez organ rozpoznający sprawę, w szczególności decyzji z dnia [...], w której uzasadnieniu organ nie podał przesłanek, którymi się kierował, materiału dowodowego na podstawie, którego uznał, iż strona nie spełnia warunków określonych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Organ nie wypełnił tym samym ciążącego na nim obowiązku sporządzenia uzasadnienia zgodnie ze wskazanymi przepisem prawa wymogami (art. 107 § 3 kpa), który to obowiązek wiąże się z zasadą przekonywania (art. 11 kpa) oraz z wyrażoną w art. 8 kpa zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz świadomości i kultury prawnej obywateli (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984r., II SA 1161/84, ONSA 1984/2/97). Wskazać również należy, iż organ orzekający nie ustosunkował się do ustaleń zawartych w opinii Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, z których to ustaleń wynika, iż okres doznanej przez skarżącego represji wynosił 18 miesięcy. Reasumując powyższe rozważania należy wywieść, iż będąca przedmiotem postępowania administracyjnego sprawa przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego, nie została należycie wyjaśniona. W ocenie Sądu organy administracji publicznej I jak i II instancji naruszyły przepisy prawa materialnego tj. przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, jak również zasady postępowania określone m.in. w art. 7, art. 10, art. 77 § 1, art. 80, art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego a naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienia organu należy upatrywać także w uzasadnieniach decyzji, jak wykazane zostało powyżej taki sposób formułowania uzasadnień stanowi istotne naruszenie art. 107 § 3 kpa. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien dokładnie wyjaśnić wszystkie elementy stanu faktycznego i rozważyć ich ocenę w świetle przesłanek wskazanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, a wywiedzione w ten sposób stanowisko uzasadnić zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.